2 - محتواى ژرف و جامعيّت نهج البلاغه از امتيازات فوق العادهء نهج البلاغه كه هر خوانندهء آگاهى در همان لحظات نخستين با آن آشنا مىشود ، مسألهء جامعيّت و تنوّع عجيب آن است ، به طورى كه انسان باور نمىكند يك فرد بتواند اين همه گفتار نغز و سخنان شيرين و حساب شده و دقيق در موضوعات كاملا مختلف بلكه متضاد گردآورى كند و مسلّما اين كار از غير امير مؤمنان على ( ع ) كه قلبش گنجينهء اسرار الهى و روحش اقيانوس عظيم علم و دانش است ، ساخته نيست . باز در اين جا به گواهى چند نفر از دانشمندان اشاره مىكنيم : 1 - بد نيست از كلام نويسندهء معروف و پيشواى بزرگ اهل سنّت « شيخ محمد عبده » آغاز كنيم ، او ترسيم جالبى از حال خويش به هنگام نخستين برخورد با خطبه‌ها و نامه‌هاى گوناگون نهج البلاغه و كلمات قصار دارد كه بسيار گويا و رساست ، مىگويد : « هر زمان از بخشى از نهج البلاغه به بخش ديگر منتقل مىشدم ، احساس مى كردم منظره‌ها كاملا عوض مىشود گاه خود را در عالمى مىديدم كه ارواح بلند معانى در لباسهاى زيبايى از بهترين عبارات در گرداگرد نفوس پاك در گردشند و به قلوب صاف نزديك مىشوند ، راه راست را به آنها الهام مىكنند و مسير وصول به هدف را نشان مىدهند و از لغزشگاهها بر حذر داشته ، به جاده‌هاى فضل و كمال رهنمون مىشوند .