بپذيرند و از خلافت معذورش دارند خود به هنگام مرگ ، عروس خلافت را براى ديگرى كابين بست چه قاطعانه پستانهاى اين ناقه را هر يك به سهم خود دوشيدند . سرانجام آن را در اختيار كسى قرار داد كه جوّى از خشونت و سختگيرى بود با اشتباه فراوان و پوزش طلبى . كسى كه با اين حوزهء خلافت سر و كار داشت به كسى مىماند كه بر شتر سركشى سوار گردد ، اگر مهار آن را محكم بكشد پرده‌هاى بينى شتر پاره مىشود و اگر آن را آزاد بگذارد در پرتگاه سقوط مىكند . به خدا سوگند به خاطر اين شرايط ، مردم گرفتار عدم تعادل و سركشى و عدم ثبات و حركات نامنظم شدند من كه اوضاع را چنين ديدم صبر و شكيبايى پيشه كردم ، با اين كه دورانش طولانى و رنج و محنتش شديد بود . شرح و تفسير دوران خليفهء دوّم امام ( ع ) در بخش ديگرى از اين خطبه به دوران خليفهء دوّم اشاره كرده ، مىفرمايد : « اين وضع همچنان ادامه داشت تا نفر اوّل به راه خود رفت ( و سر به تيرهء تراب نهاد ) » ( حتّى مضى الاوّل لسبيله ) همان راهى كه همه مىبايست آن را بپيمايند . « 1 » سپس مىافزايد : « و او بعد از خودش خلافت را به آن شخص ( يعنى عمر ) پاداش داد ! » ( فادلى بها الى فلان بعده ) . « ادلى » از مادهء « دلو » گرفته شده است و همان گونه كه با دلو و طناب آب را از

--> ( 1 ) او در سال 13 هجرى بعد از حدود 2 سال و 3 ماه خلافت ، در ماه جمادى الاخرى چشم از جهان فرو بست ( مروج الذهب ، جلد 2 ، صفحهء 304 ، چاپ چهارم ) .