از اين عبارت به خوبى روشن مىشود كه يك رنج و درد عمومى ، همه را تحت فشار قرار داده بود . صغيران را پير مىكرد و پيران را زمينگير ، ولى مؤمنان رنج مضاعفى داشتند چرا كه مشكلات روزافزون جامعهء اسلامى و خطراتى كه از هر سو آن را تهديد مىكرد آنان را در اندوه عميق و رنج بىپايانى فرو برده بود ، همان درد و مصيبتى كه با گذشت زمان و در مدّت كوتاهى در عصر « بنى اميّه » خود را نشان داد و بسيارى از زحمات پيامبر اكرم ( ص ) و مؤمنان راستين نخستين را بر باد داد . سرانجام ، تصميم‌گيرى خود را در برابر اين « دو راهى » مشكل و خطرناك به اين صورت بيان مىفرمايد : « سرانجام ( بعد از انديشهء كافى و در نظر گرفتن تمام جهات ) ديدم بردبارى و شكيبايى در برابر اين مشكل ، به عقل و خرد نزديكتر است » ( فرايت انّ الصّبر على هاتا « 1 » احجى « 2 » ) . « به همين دليل شكيبايى پيشه كردم ( نه شكيبايى آميخته با آرامش خاطر بلكه ) در حالى بود كه گويى چشم را خاشاك پر كرده و استخوان ، راه گلويم را گرفته بود » ( فصبرت و فى العين قذى « 3 » ، و فى الحلق شجا « 4 » ) . اين تعبير ترسيم گويايى از نهايت ناراحتى امام در آن سالهاى پر درد و رنج مىباشد كه نمىتوانست چشم به روى حوادث ببندد و نه بگشايد و نيز نمىتوانست فرياد كشد و سوز درون خود را آشكار سازد . « چرا كه با چشم خود مىديدم ميراثم به غارت مىرود ! » ( ارى تراثى نهبا ) .

--> ( 1 ) « ها » در واژهء « هاتا » علامت تنبيه است و « تا » اسم اشارهء مؤنث ، اشاره به « طخية » ( تاريكى و ظلمت ) است كه در جمله‌هاى قبل آمده است . بعضى نيز مشار اليه را حالتى دانسته‌اند كه از عبارت استفاده مىشود و معنى چنين است : « فرايت انّ الصّبر على هذه الحالة احجى » . ( 2 ) « اجحى » از مادهء « حجا » به معنى عقل است بنا بر اين احجى به معنى عاقلانه‌تر مىباشد . ( 3 ) « قذى » به معنى آلودگى و به معنى خاشاك آمده است . ( 4 ) « شجى » به معنى اندوه و غم و شدّت و رنج ، و گاه به معنى استخوان يا چيز ديگرى كه در گلو ، گير كند ، آمده است .