بديهى است تا وضع سابق مردم ، يعنى قبل از قيام رسول خدا ، دقيقا ترسيم نشود ، عظمت رسالت پيامبر ( ص ) و خدمتى كه او به جامعهء انسانيت كرد و اثرى كه آيين پاكش گذاشت به طور كامل روشن نخواهد شد . هميشه اين گونه مقايسه‌هاست كه عظمت كار و برنامهء انبيا و مردان بزرگ را در طول تاريخ مشخص مىكند . در نخستين جمله‌ها مىفرمايد : « خداوند پيامبرش را در زمانى فرستاد كه مردم در فتنه‌ها گرفتار بودند ، فتنه‌هايى كه رشتهء دين در آن گسسته و ستونهاى ايمان و يقين متزلزل شده ، اصول اساسى فطرت و ارزشها دگرگون گشته ، و امور مردم پراكنده و متشتّت و راه فرار از فتنه‌ها بسته ، و پناهگاه و مرجع ، ناپيدا بود » ( و النّاس في فتن انجذم « 1 » فيها حبل الدّين و تزعزعت « 2 » سواري « 3 » اليقين و اختلف النّجر « 4 » و تشتّت الامر و ضاق المخرج و عمي المصدر ) . از يك سو ، فتنه‌هاى شياطين و وسوسه‌هاى هواپرستان ، رشته‌هاى ايمان و اعتقاد و معارف دينى را پاره كرده بود و از سوى ديگر ، نابسامانى ، سراسر جامعه را فرا گرفته و آتش اختلافات از هر سو زبانه مىكشيد ، و از همه بدتر اين كه در چنين شرايطى نه راه فرارى وجود داشت و نه پناهگاهى ، و مردم مجبور بودند در آن محيط آلوده به انواع انحراف و گناه بمانند و در آن لجنزار متعفّن دست و پا بزنند .

--> ( 1 ) « انجذم » از مادهء « انجذام » به معنى قطع شدن و از هم گسيختن است و جذام را به آن بيمارى مخصوص ، به خاطر اين مىگويند كه باعث بريده شدن اعضاست . ( 2 ) « تزعزعت » از مادهء « زعزع » به معنى به حركت در آوردن و مضطرب ساختن است مثلا گفته مىشود زعزع الرّيح الشّجرة يعنى باد درخت را به حركت و لرزه در آورد . ( 3 ) « سوارى » جمع « سارية » به معنى ستون است . ( 4 ) « نجر » ( بر وزن فجر ) به معنى اصل و ريشه و بنياد و گاه به معنى اصلاح كردن و تراشيدن و شكل و هيأت نيز آمده است و نجّار را به همين سبب نجار مىگويند و در خطبهء فوق با معنى اصول سازگارتر است .