پست‌ترى كه از خاك آفريده شده است دادى ! او چنين مىپنداشت كه آتش برتر از خاك است در حالى كه خاك سرچشمهء انواع بركات و منبع تمام موادّ حياتى و مهمترين وسيله براى ادامهء زندگى و در بردارندهء انواع معادن و جواهر است ولى آتش چنين نيست . درست است كه آتش و حرارت نيز يكى از وسايل زندگى است ولى بىشك نقش اصلى را موادّ موجود در خاك بر عهده دارد و آتش وسيله‌اى براى تكامل آنهاست . در بعضى از روايات آمده است « 1 » كه يكى از دروغهاى ابليس اين بود كه آتش را برتر از خاك مىدانست در حالى كه آتش معمولا از درختان يا مواد چرب به دست مىآيد و مىدانيم درختان از خاكند و چربيهاى گياهى و حيوانى نيز همه ( به واسطه ) از زمين گرفته شده است . اضافه بر اين ، امتياز آدم تنها به خاطر برترى خاك بر آتش نبود ، بلكه امتياز اصلى او همان روح والايى بود كه خداوند با تعبير « وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي » به او بخشيده بود . به فرض كه مادّهء نخستين شيطان از مادّهء نخستين آدم برتر باشد دليل بر اين نمىشود كه در برابر آفرينش آدم با آن روح الهى و مقام نمايندگى پروردگار سجده و خضوع نكند و شايد شيطان همهء اينها را مىدانست ولى كبر و غرور و خودپسندى به او اجازهء اعتراف به حقيقت را نمىداد . 4 - توجيهات بىاساس ناآگاهان بعضى از فلاسفه - آن گونه كه ابن ميثم بحرانى ( رحمة اللّه عليه ) در شرح نهج البلاغه‌اش نقل مىكند - تمام آنچه را در داستان آفرينش آدم و سجدهء فرشتگان و سركشى و نافرمانى ابليس آمده است تأويل و توجيه كرده و بر مفاهيمى غير از

--> ( 1 ) به تفسير نور الثقلين ، جلد 4 ، صفحهء 472 ، حديث 93 مراجعه شود .