خود گردش داشت ) در اين جا نيروى گريز از مركز به وجود آمد . « 1 » اين نيروى گريز از مركز سبب شد توده‌هاى عظيمى از اين گاز فشرده به فضاى خالى پرتاب شوند و به تعبير « نهج البلاغة » امواج اين دريا را ، به هر سو بفرستد و يا در تعبير ديگر كفهايى را كه بر صفحهء آن آشكار شده بود ، بيرون فرستاد و آن را در هواى باز و جوّ وسيع بالا برد ( همين تعبيرات در جمله‌هاى آينده اين خطبه آمده است ) و از آن منظومه‌ها و كهكشانها و كرات كوچك و بزرگ عالم بالا - يا به تعبير « قرآن » و « نهج البلاغه » آسمانهاى هفتگانه - پديد آمد . ما بى آن كه اصرار داشته باشيم ، تعبيرات فوق را بر اين نظريّات تطبيق كنيم ، اين اندازه مىگوييم كه در افق نظريه‌ها و فرضيّات علمى كنونى در مورد پيدايش آسمانها و منظومه‌ها و كهكشانها و كرهء زمين ، جمله‌هايى كه در كلام مولا آمده است ، كاملا قابل درك است . اكنون به تعبيرات دقيق و ظريفى كه در كلام حضرت آمده است گوش فرا مىدهيم : نخست مىفرمايد : « خداوند در آن فضاى عظيمى كه قبلا آفريده بود آبى جارى ساخت ، آبى متلاطم كه امواج آن شديدا در حركت بود » ( فاجرى فيها ماء متلاطما « 2 » تيّاره « 3 » .

--> ( 1 ) هر چيزى كه دور خود گردش كند ، تحت نيروى مرموزى مايل به فرار از آن مركز مىشود ، درست همانند آتش گردانى كه با دست خود مىچرخانيم كه اگر ناگهان رهايش كنيم به نقطهء دوردستى پرتاب مىشود ، اين همان نيروى گريز از مركز است و هر قدر شديدتر باشد پرتاب به خارج شديدتر مىشود . ( 2 ) « متلاطم » در اصل از مادّهء « لطم » ( بر وزن ختم ) به معناى با كف دست به صورت زدن است ، سپس به معناى برخورد امواج به يكديگر به كار رفته است . ( 3 ) « تيّار » در اصل به معناى امواجى از درياست كه آب را به بيرون پرتاب مىكند . بعضى آن را به هر گونه موج اطلاق كرده‌اند ( مقاييس اللغة و لسان العرب ) .