خويش آگاهى دارد و به همهء اشيا نيز آگاه است و اين در واقع يك نوع كشف تفصيلى است ، نسبت به همهء آنها از طريق علم اجمالى . اين سخن را مىتوان به گونهء ديگرى توضيح داد و گفت : حوادث گذشته هرگز به طور كامل نابود نشده و آثارش در دل حوادث امروز وجود دارد . همچنين حوادث آينده از حوادث امروز جدا نيست و دقيقا با آن مربوط است و از آن سرچشمه مىگيرد . به اين ترتيب گذشته و حال و آينده ، يك مجموعهء زنجيره‌اى از علّت و معلول را به وجود مىآورد كه آگاهى بر هر يك از حلقه‌هاى آن ، به معنى آگاهى از حلقه‌هاى قبل و بعد است . به عنوان مثال اگر ما دقيقا وضع هواى تمام كرهء زمين و عواملى را كه سبب پيدايش هواى فعلى است بدانيم و از تمام جزييّات و رابطهء علّت و معلولهاى آن آگاه باشيم ، مىتوانيم دقيقا از وضع هوا در هزاران سال قبل يا بعد آگاه شويم . چرا كه پروندهء گذشته و آينده در حال موجود است . امروز به طور دقيق بازتابى از ديروز ، و فردا بازتابى از امروز است و آگاهى كامل بر تمام جزييّات امروز ، به معناى آگاهى كامل بر حوادث گذشته و آينده است . حال اگر به اين حقيقت توجّه كنيم كه خداوند سرچشمهء اصلى همهء حوادث ديروز و امروز و فرداست و او به ذات پاك خويش علم دارد ، بايد بپذيريم كه نسبت به حوادث آينده و گذشته و امروز نيز آگاه است . البته هر موجودى هر اثرى دارد ، به اذن و فرمان اوست ، ولى سنّت او بر اين جارى شده كه آثار و خواصّى به موجودات بدهد و هر گاه بخواهد از آنها باز ستاند . « 1 »

--> ( 1 ) كسانى كه براى حلّ اشكال بالا به اين پاسخ روى آورده‌اند ، در برابر اين سؤال قرار دارند كه لازمهء اين سخن آن است كه خداوند به كثرت موجودات با وصف كثرت قبل از وجود آنها آگاهى نداشته باشد ، زيرا كثرت هرگز در ذات او نيست يا به تعبيرى ديگر ، علم او به موجودات قبل از وجود و بعد از وجود آنها متفاوت است : قبلا به صورت علم اجمالى است و بعدا به صورت علم تفصيلى و عجب اين كه بعضى از آنان به اين تفاوت اعتراف كرده‌اند .