عفو و گذشت عفو ضد انتقام است ، و آن گذشتن از قصاص و غرامت و خسارت است ، خصلتى است كه آيات و روايات در مدح آن بسيار است خداوند متعال مىفرمايد : « خُذِ العفوَ و أمر بالعُرف » : « اى پيامبر گذشت را اتخاذ كن و به كار نيك و معروف امر نما » « 1 » و نيز فرمود : « ولَيعْفُوا و ليَصْفَحوا » : « بايد عفو و گذشت كنند » . « 2 » راغب در مفردات مىگويد : « صَفْح » بالاتر و بليغ تر از « عفو » است گاهى انسان عفو مىكند ولى به مرتبه « صفح » نمىرسد ، شايد مرادش اين باشد كه انسان از مسأله‌اى مىگذرد و گذشت مىكند ولى هنوز كدورتى از طرف در قلب او است ، ولى « صَفْح » آن است كه اين مقدار كدورت نيز نباشد و با خلوص و طيب نفس گذشت كند ، قرآن در جاى ديگر گويد : « وان تعفوا اقرب للتّقوى » « و اگر عفو كنيد به تقوى نزديكتر است » . « 3 » رسول اللّه ( صلى الله عليه و آله ) نيز فرمودند : عفو بر بنده نمىافزايد مگر عزّت ، پس عفو كنيد تا خداوند شما را عزيز گرداند . باز رسول اللّه ( صلى الله عليه و آله ) فرمودند : حضرت موسى ( عليه السلام ) به خداوند عرض كرد پروردگار من ! كدام بندگانت عزيزترند بر تو ، فرمود : آنكه وقتى قدرت مىيابد عفو مىكند . امام باقر ( عليه السلام ) نيز فرمودند « النَّدامةُ عَلَى العَفْو افْضَل وَ ايْسَر مِنَ الندامةِ عَلى العُقُوبة » : « پشيمانى بر عفو و گذشت بهتر و راحت‌تر از پشيمانى بر عقوبت است » . « 4 » در اينجا به نكته‌اى اشاره مىكنيم و آن اينكه در اسلام دو نوع دستور داريم : 1 - دستور به مقابله به مثل ، چنان كه در قرآن مىخوانيم : « فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ

--> ( 1 ) . سوره اعراف ، آيه 199 . ( 2 ) . سوره نور ، آيه 22 . ( 3 ) . . سوره بقره ، آيه 237 . ( 4 ) . رواياتى كه در بحث انتقام و عفو ذكر شد از جامع السعادات ، جلد 1 ، صفحه 300 تا 304 ، استخراج شد . .