بايد تمام برنامه‌هاى تربيتى و اصلاحى و هدايتى را زمين گذارد ، ولى دانشمند بايد صبور و پرحوصله باشد ؛ غير از اين باشد تمام برنامه‌هاى تعليم و تربيت تعطيل مىشود . اين كه در خطبه و روايات مختلف اول حلم ، بعد علم ، مورد توجه قرار گرفته براى اين است كه كارآئى علم و تربيت بدون حلم امكان‌پذير نيست ؛ در روايتى از رسول گرامى ( صلى الله عليه وآله ) چنين آمده است : « و الذّى نفسى بِيَده ما جُمِعَ شىءٌ الى شئٍ افْضَل من حلم الى علم » : « قسم به خدائى كه جان من در دست قدرت او است جمع و ضميمه نشده چيزى به چيزى كه افضل از جمع شدن حلم و علم باشد » . « 1 » امام صادق ( عليه السلام ) نيز فرمودند : « عَليكَ بِالحلم فانّه رُكنُ العِلم » : « بر تو باد اين كه حلم را پيشه خود سازى كه ركن علم است » . « 2 » از اين گونه روايات نقش دقيق حلم روشن مىشود كه درخت علم به ثمر نمىنشيند مگر اين كه با آب حلم سيراب شود ، پس بىجهت نيست در كتاب علم ، حلم قرار مىگيرد حتى در قرآن « و اللّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ » « 3 » در اينجا سؤالى مطرح است ، آيا مقابل بدگوئيها و رفتار خصمانه بايد سكوت كرد ، يا مشت را با مشت جواب داد ؟ از طرفى در دستورات اسلام مىخوانيم « فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ » اگر كسى شما را مورد تعدّى و تجاوز قرار داد شما هم به همان اندازه جواب گوييد « 4 » و از طرفى هم حلم و بردبارى و حوصله مورد ترغيب است ، اين تضاد را چگونه بر طرف كنيم ؟ ! پاسخ : مردمى كه در مقابل صلاح و اصلاح و ترقى جامعه مىايستند دو

--> ( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 2 ، صفحه 46 ؛ ميزان الحكمه ، جلد 2 ، صفحه 517 . ( 2 ) . بحار الانوار ، جلد 71 ، صفحه 414 ؛ ميزان الحكمه ، جلد 2 ، صفحه 414 . ( 3 ) . سوره النساء ، آيه 12 . ( 4 ) . سوره البقره ، آيه 194 . .