رشد كند و محصور كردن آن در محيطى منافقات با طبيعت آن دارد ، و چه بسيار ديده شده محصور كردن آن موجب پژمردگى و خشكى آن مىشود . شما اگر پرنده‌اى را در قفسى از طلا حبس كنيد ، و به او برسيد و پرستارى كنيد ، باز مىبينيد روز به روز پژمرده‌تر و ضعيف‌تر مىشود ، و چه بسا خوانندگى خود را فراموش مىكند ، معروف است اگر پرنده‌اى آزاد باشد و حبس شود ، خواندن را فراموش مىكند ، اينها كه مىبينيد مىخوانند پرندگانى هستند كه از ابتداء در قفس به دنيا آمده‌اند ، شما در باغوحش مىبينيد همه چيز فراهم است ، و مصونيت براى حيوانات وجود دارد ، ولى آنها رنجوراند ، و عمرشان كوتاه ، در حالى كه اگر در ميان جنگل و در دسترس حيوانات درنده باشند و طعمه آنها قرار گيرند ولى باز چون آزاداند شادابتر و قويتر و چه بسا عمرشان طولانىتر است . در داستانها مطالبى گفته‌اند كه مؤيد و شاهد اين مطلب است ، داستان آن بازرگانى كه به هند رفت و طوطى را گرفته در قفس كرد معروف است ، با اين كه بسيار به او توجه داشت ولى طوطى از اسارت رنج مىبرد و در نهايت با ياد گرفتن درسى كه دوستان او توسط آن بازرگان به او تعليم كردند ، خود را به مردن زده و رها شد . چرا حيوان با تمام خطرات جنگل پذيراى آزادى در جنگل است ، و حاضر به حبس نيست ، چرا انسان و حتّى گياهى از سلب آزادى رنجور شده و مىميرد ؟ نكته مهم اين است كه شكوفائى استعدادهاى هر موجودى در مسير تكامل ، هرگز با حبس شدن او حاصل نمىشود پيمودن اين مسير بدون آزادى ممكن نيست . آزادى هدر دادن نيروها و سرمايه‌ها نيست ، بلكه وسيله شكوفائى و بارور شدن استعدادها است . از اين جا آزادى منطقى و معقول از غير منطقى و نامعقول جدا مىشود ، تفاوت آزادى اسلامى با آزادى غربى روشن مىگردد ؛ آزادى در منطق عقل و اسلام عبارت از آزاد بودن براى پيمودن مسير تكامل و به فعليت رسيدن استعدادها و