خلاصه ، دوگانگى شخصيّت و تضادّ برون و درون كه صفت بارز منافقان است ، پديده‌هاى گوناگون در عمل و گفتار و رفتار فردى و اجتماعى آنها دارد كه به خوبى مىتوان آن را شناخت . چه تعبير زيبايى دارد قرآن ، در آياتى كه خوانديم مىگويد : « فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ؛ آنهادلهاى بيمار دارند . » چه بيمارى از دوگانگى ظاهر و باطن ، بدتر ! و چه بيمارى از خود برتربينى و يا نداشتن شهامت براى رويارويى با حوادث ، دردناكتر ! ولى همان گونه كه بيمارى قلبى را هر چند پنهان است نمىتوان بكلّى مخفى كرد بلكه نشانه‌هاى آن در چهرهء انسان و تمام اعضاى بدن آشكار مىشود ، بيمارى نفاق نيز همين گونه است كه با تظاهرات مختلف قابل شناخت مىباشد . در تفسير نمونه ذيل آيات 141 تا 143 سورهء نساء نيز دربارهء « صفات منافقان » بحث شده است . « 1 » و نيز در ذيل آيات 49 تا 57 سورهء توبه بحث مشروحى در اين زمينه داريم . « 2 » در سورهء توبه ذيل آيات 62 تا 85 نيز بحثهاى فراوانى در اين زمينه مطالعه خواهيد فرمود . « 3 » 3 گسترش مفهوم نفاق گرچه نفاق به مفهوم خاصّش ، صفت افراد بى ايمانى است كه ظاهراً در صفّ مسلمانانند امّا باطناً دل در گرو كفر دارند ، ولى نفاق معناى وسيعى دارد كه هر گونه دو گانگى ظاهر و باطن ، گفتار و عمل را شامل مىشود هر چند در افراد مؤمن باشد كه ما از آن به عنوان « رگه‌هاى نفاق » نام مىبريم .

--> ( 1 ) . تفسير نمونه ، ج 4 ، ص 174 تا 178 . ( 2 ) . همان مدرك ، ج 7 ، ص 438 به بعد . ( 3 ) . همان مدرك ، ج 8 ، ص 31 به بعد .