كردم ، سجده نمايى ؟ ابليس گفت : من از او بهترم ، مرا از آتش آفريده‌اى و او را از خاك خلق كرده‌اى ) ، خداوند فرمود : چه چيزى باعث شد كه به آنچه من بدست خود خلق كرده‌ام سجده نكنى ؟ ( ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ ) « 1 » ، و اين توصيف به جهت اهتمام به امر خلقت انسان بود ، امّا جوابى كه ابليس مىدهد اولين نافرمانى ابليس است و در اين جواب براى نخستين بار خداى متعال معصيت شد ، چون بازگشت تمام معاصى به ادعاى خودخواهى و انانيّت و منازعه با كبريايى خداى متعال است ، در حالى كه كبريائى ردائى است كه تنها شايسته اوست و همه مخلوقات در برابر او ذليل و خاضع مىباشند ، امّا ابليس در برابر چنين پروردگار قيّوم و عظيمى كه منبع همه كمال و جمال و جلال مىباشد ادعاى انيّت نمود و با پروردگارش در مقام كبريايى منازعه كرد و گفت : ( انا خير منه ) ، ( من بهتر از او هستم ) و با استمرار و ثبات در تكبرشّ امر خداى سبحان را نافرمانى كرد و اين كلام در واقع تكبّر نسبت به خداست ، نه نسبت به آدم ، امّا سجده ملائكه در واقع سجده به مادّه آدم ( كه همان گل و خاك است ) نبود ، بلكه سجده به شرافت روح و انسانيّت او بود كه خداوند او را از سايرين ممتاز نموده و از روح خويش در او دميده بود ، ليكن ابليس بر اينكه خلقت آدم از گل است و خلقت او از آتش تأكيد نمود و اصل مطلب را كه همان تكبر او نسبت به پروردگارش بود مهمل گذاشت و صحبتى از آن نكرد ، لذا خودخواهى و خودپرستى ديده بصرت او را كور كرده بود تا آنجا كه پنداشت آتش از خاك برتر است و برتر نبايد به پست‌تر سجده كند ، در حالى كه خداوند از روح خود در آن خاك دميده و ابليس را امر به سجود نموده بود و اين شرافت و منزلتى است كه همه ملائك در برابر آن خضوع نمودند جز ابليس كه با مستقل ديدن ذات خود و ادعاى كبرايى ، خود را برتر ديد و از فرمان پروردگار سرپيچى كرد و تكبّرش باعث سقوط وى از مقام قدس گرديد .

--> ( 1 ) - سوره ص ، آيه 75 .