4 . كتاب الحجه : مهم‌ترين كتاب كافى كه شاخصه شيعى آن را به روشنى نمود مىدهد اين كتاب است . كلينى در آغاز آن بر محل نزاع شيعه و اهل سنت در باب ضرورتِ نياز به حجت تكيه كرده و سپس سعى نموده ضمن بيان تفاوت پيامبر و امام ، تعريف مشخصى از مفهوم شيعى امام در مقايسه با مفهوم اعتزالى و زيدى آن ارائه دهد . پس از آن به ضرورت شناخت امام و وجوب اطاعت از وى پرداخته و سپس مجموعه‌اى از صفات و ويژگىهاى امامان را بيان كرده است . اين بخش به دليل اشتمال بر صفاتى احياناً اختلاف برانگيز و نيز وجود تعداد قابل توجهى از راويان غالى در زمره اسناد آن ، از جنجالىترين بخش‌هاى كافى به شمار مىرود . تكيه بر نقش و جايگاه امام در شرايط دوره كلينى براى حفظ هويت خاص شيعى و تمايز از ديگر فرقه‌ها به شدت ضرورى مىنمود و لذا كلينى ناگزير به ميراث حديثى غاليان و مفوضه نيز روى آورده و از ميان آن ، دست به گزينش زده است . « 1 » اين امر به طور طبيعى احتمال وجود رواياتى قابل نقد را در اين موضوع تقويت مىنمايد ، با اين حال اتفاق نظر تدريجى شيعيان بر مضامين اين روايات و انقراض ديدگاه‌هاى منتقد كه بر شخصيت بشرى امامان بيشتر تكيه مىكردند ، زمينه اختلاف فراوانى در ميان شيعيان برجاى نگذاشته است . هم‌چنين در بين اين بخش از كتاب به مستندات روايى امامت هر امام پرداخته و نيز ابواب مربوط به غيبت امام دوازدهم را نيز آورده است . هم‌چنين روايات مربوط به خمس البته بدون درج بابى به آنها در بخش فقهى كتاب به‌طور مختصر و در مقام بيان يكى از ويژگىهاى امامان در اين كتاب آمده‌است . اين مسئله با توجه به ديدگاه‌هاى مشهور شيعه در آن دوره ، مبنى بر اباحه خمس در عصر غيبت زمينه‌ساز پيدايش برخى نظريه‌هاى انتقادى در حوزه فقه سياسى شيعه و به طور خاص ، دربارهء مسئله ولايت فقيه شده است . « 2 »

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : مدرسى طباطبايى ، همان ، ص 67 - 68 . ( 2 ) . در اين باره ر . ك : تطور الفكر السياسى الشيعى من نظرية الشورى الى ولاية الفقيه ، فصل الموقف من الخمس .