را بررسى مىكنيم : 1 . فضاى سياسى عصر كلينى : حكومت عباسيان از ميانه قرن سه در اثر عوامل متعددى ، اقتدار گذشته خود را به كلى از دست داده و رو به ضعف و افول نهاده بود . پيدايش مجموعه‌اى از اميرنشين‌هاى مستقل كه گاه هر يك از آنها چندين برابر مناطق تحت سيطرهء خليفه عباسى وسعت داشت ، در كنار دخالت‌هاى مستقيم و غيرمستقيم اين اميران در نصب و عزل خليفه ، از شخص خليفه جز نمادى تشريفاتى باقى نگذاشته بود . پيدايش دستگاه‌هاى خلافت رقيب ، مانند فاطميان در مصر و شورش‌هاى گسترده‌اى مانند ماجراى قرمطيان و بردگان موسوم به اصحاب زنج نيز بر شدت بحران سياسى نهاد خلافت مىافزود . « 1 » شيعيان در اين فضاى غير متمركز از فشار استبداد دستگاه حاكم ، احساس رهايى نموده و به جريان تأسيس پايه‌هاى نظرى تشيع ، سرعت بخشيدند . بدين ترتيب در فاصله‌اى كوتاه مدارس شيعى قابل توجهى در مناطق مختلف جهان اسلام از بغداد تا خراسان و قم پديد آمد و كتاب‌هاى تفسير ، رجال ، حديث و . . . به نگارش درآمد . 2 . منازعات فرقه‌ها و مذهب‌ها : از آغاز قرن دوم به تدريج با پيدايش مجموعه منازعات كلامى ، فقهى و . . . تمايزهايى ميان ديدگاه‌هاى مختلف پديد آمده كه به شكل‌گيرى فرق و مذاهب اسلامى مىانجامد . روند روز افزون واگرايى در قالب ظهور مستمر فرقه‌ها در قرن سوم ، سرعت و شدت فوق‌العاده‌اى به خود مىگيرد . معتزله به عنوان يكى از نخستين فرقه‌هاى پديد آمده در تاريخ علاوه بر انشعاب بغداد از بصره كه زادگاه اعتزال بود ، شعبه‌هاى فراوان ديگرى يافته بود . تقرير مسئله جبر و اختيار ، رابطه ايمان و عمل ، معنا و مفهوم توحيد ، شيوه تقرير صفات ، به‌ويژه علم و كلام الهى ، رابطه ذات و صفات ، رابطه قدرت و اراده مطلق با عدالت و مبدأ آفرينش جهان ، از مهم‌ترين مسائل مطرح ميان معتزله بود كه به پيدايش آن انشعابات انجاميد . « 2 »

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : غفار ، همان ، ص 223 - 264 . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : بدوى ، مذاهب الاسلاميين ، ص 37 - 486 .