خودش يا شاگردان و اطرافيانش به ميان نيامده ، اما با مطالعه شرايط اجتماعى و سياسى آن دوره مىتوان حدس‌هايى در اين باره ابراز داشت . از جمله ، شهر رى در دوره كلينى شهرى چند مذهبى با غالبيت اهل سنت بوده « 1 » و همانند قم و بغداد جزء مراكز تجمع شيعيان به شمار نمىآمد . از سوى ديگر بغداد از زمان هارون الرشيد به تدريج به مركز علمى مهمى بدل گشته بود كه فرق و مذاهب گوناگون در آن به فعاليت علمى مىپرداختند . « 2 » شيعه نيز در منطقه كرخ ، تجمع علمى قابل توجهى داشت كه با تسلط آل‌بويه بر مناطق وسيعى از سرزمين‌هاى شرقى خلافت عباسى و حمدانيان در شمال عراق ، زمينه رشد و شكوفايى بيشترى يافته بود . « 3 » علاوه براين ، كلينى همانند هر محدث ديگرى علاقه‌مند بود كه رواياتش را به مجموعه وسيع‌ترى از شاگردان انتقال داده و در قالب سنتِ اجازه نقل حديث ، استمرار و بقاى كتابش را حفظ نمايد . او در همين دو سال كوتاه در كنار راويانى كه در رى تربيت نموده بود ، كتاب كافى را به تعداد قابل توجهى از راويان بغدادى انتقال داد . فهرست مهم‌ترين شاگردان كلينى كه بيشتر آنها بغدادى هستند به شرح زير است : ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولويه ( د 368 ق ) ، ابوالحسن عبدالكريم بن نصر بزاز تنيسى ، ابوغالب احمد بن محمد بن سليمان زرارى ، ابوعبداللَّه محمد بن ابراهيم نعمانى ، « 4 » ابومحمد هارون بن موسى تلعكبرى ( د 385 ق ) ، « 5 » ابوعبداللَّه احمد بن محمد صفوانى ، ابوالمفضل محمد بن عبداللَّه شيبانى ، ابوعبداللَّه احمد بن ابى رافع صيمرى ،

--> ( 1 ) . ر . ك : حموى ، همان ، ج 3 ، ص 121 . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، مدخل « بغداد » . ( 3 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : غفار ، همان ، ص 71 - 77 . ( 4 ) . صاحب كتاب الغيبه و معروف به كاتب كلينى . براى آگاهى بيشتر به مقدمه علىاكبر غفارى بر كتاب الغيبه نعمانىمراجعه فرماييد . ( 5 ) . از مشهورترين شاگردان كلينى و استاد شيخ صدوق و مفيد و طوسى و نجاشى و سيدمرتضى ، ر . ك : نورى ، همان ، ج 3 ، ص 478 .