درسى بوده و با دقت و وسواس علمى آموزش داده شده است . بهترين صورت اين تعليم و تعلم بدين شكل بوده است كه شيخ و استاد حديث ، مثل كلينى يا صدوق ، تأليف خود را بر شاگردان خويش مىخوانده و آن‌ها استماع كرده يا مىنوشته‌اند . مرحلهء بعدى بدين ترتيب بوده است كه يكى از طالبان علم آن كتاب را در حضور استاد مىخواند و او و ديگران استماع مىكردند ، بعد از آن نيز اگر استاد در مورد متن يا سلسلهء اسناد آن احاديث ، تعليق يا شرح و سخنى مىداشت براى شاگردان بيان مىكرد و پس از تمام قرائت و درس و شرح و تحقيق يك كتاب ، به شاگردان خود اجازهء نقل كتاب مزبور را مىداد . هنگامى كه شاگرد كتاب‌هاى متعددى از يك استاد يا اساتيد مختلف را بدين شكل تعليم مىديد ، اجازه مىگرفت و خود بر مسند تدريس مىنشست و كتاب استاد خويش را بر طالبان علم نسل بعد القا مىكرد ، آن‌ها نيز بعد از يك دورهء كامل تعلم ، به كسب اجازهء روايت موفق شده و بر كرسى تدريس مىنشستند . نسلى بعد از نسل ديگر ، متون مهم و اساسى حديث را با دقت كامل فرا گرفته و استنساخ و نگاهدارى و نقل مىكردند . 2 . مراكز علم و دانش در جامعهء شيعه بزرگ‌ترين مراكز علمى شيعى در عصر كلينى - قرن سوم و چهارم - در شهرهاى قم و كوفه و رى و بغداد بوده است . كوفه اولين شهرى بود كه شيعيان در آن جمعيت و قدرت يافتند ، و در قرن سوم و چهارم نيز اكثريت جمعيت ، كماكان بر گرايشات گذشته باقى بودند . در اواخر قرن اول هجرى كسانى از شيعيان كوفه به قم رفته و موجب تكوّن و گسترش عقايد شيعى در اين شهر شدند ، و در روزگار مورد بحث ما ، اين شهر جمعيتى يك دست داشته و در آن هنگام پيرو مذهب اهل بيت عليهم السلام بوده‌اند . بغداد و رى در آن زمان از مهم‌ترين شهرهاى عالم اسلام بودند و تعداد شيعيان در آن قابل توجه بوده است . اولين مجامع علمى شيعه و اولين دسته از اعاظم دانشمندان آن در كوفه پديد