نبوده‌اند و نيز دانشمندان اسلامى را مىبينيم كه برخى در زمان وفاتشان ، جو حاكم بر محيط ، درست در نقطه مقابل و با 180 درجه انحراف نسبت به ايشان قضاوت مىكرده است مانند شهداى فضيلت ، مخصوصاً شهيد اول و ثانى - رضوان اللَّه تعالى عليهما - و برخى ديگر از اين دانشمندان ، حقيقت گوهر وجودشان در زمان وفات كم‌رنگ و كم فروغ بوده است مانند ثقة الاسلام كلينى و شيخ طوسى و علامه حلى و محقق و ديگران . ثقة الاسلام كلينى رضى الله عنه يكى از اين افراد است كه حدود 12 قرن از وفات او مىگذرد و اكنون كه ما به بررسى محققان و پژوهشگران عادل و نكته‌سنج مىنگريم ، مىبينيم دربارهء او و مصنفاتش چنين مىگويند : ابوالخير عبداللَّه نجاشى صاحب كتاب رجال كه از اكابر و معتمدين علماى اماميه است مىگويد : وكان أوثق الناس فى الحديث و أثبتهم ؛ « 1 » شيخ كلينى در ميان محدثين ، موثق‌ترين آنها بوده و در ميان كسانى كه سخنشان به عنوان حجت پذيرفته مىشود برتر و والاتر بوده است . نجاشى هيچ‌يك از محدثين را به اين درجه از عظمت و علو نستوده است . شيخ مفيد رضى الله عنه كه بدون ترديد يكى از اركان فقه و حديث و كلام ماست ، دربارهء كتاب كافى ثقة الاسلام چنين مىگويد : و هو أجلّ كتب الشيعة و أكثرها فائدة ؛ « 2 » كتاب كافى جليل‌ترين كتاب شيعه و سودمندترين آنها است . شيخ طوسى قدس سره كه در رفعت مقام اظهر من الشمس است ، دربارهء او مىگويد : شيخ أصحابنا فى وقته و أوجههم و كان أوثق الناس فى الحديث ؛ « 3 » ثقة الاسلام كلينى در زمان خود ، شيخ و چهرهء برجستهء اصحاب ما بوده و در

--> ( 1 ) . رجال نجاشى ، ص 266 . ( 2 ) . به نقل از مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 532 . ( 3 ) . فهرست شيخ طوسى ، ص 326 .