آرى ! اقبال حوزه‌هاى علمى شيعه به حديث و علم حديث ، موجب گرديد كه در سده يازدهم ، كتاب‌هاى حديثى و شرح حديث فراوانى تأليف و تدوين گردد كه از جمله آنها ، شرح‌هايى است كه پس از شرح امين استرآبادى ، تعليقه ميرداماد و شرح ملّاصدرا در نيمه دوم سده يازدهم بر كافى نگاشته شده است . در زير به تعدادى از اين شرح‌ها اشاره مىشود . 1 . الشافى ، شرح « اصول كافى » و بخشى از « فروع كافى » ( به زبان عربى ) است از ملّاخليل قزوينى ( م 1089 ق ) . تاريخ تأليف كتاب الايمان والكفر آن ، 1058 است . نسخه‌هاى متعددى از اين كتاب در كتابخانه‌ها وجود دارد ، از جمله نسخه جلد اوّل به خطّ مؤلف در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ( جزو كتاب‌هاى اهدايى مرحوم محمد مشكوة ) موجود است . 2 . حاشيه اصول كافى ، از سيد نظام الدين احمد عاملى ، نواده ميرداماد و شاگرد شيخ بهايى ( م ح 1060 ق ) كه صاحب تأليفات فراوانى است . نسخه‌اى از اين حاشيه در كتابخانه آية اللَّه مرعشى موجود است . « 1 » 3 . الدر المنظوم ، از شيخ على كبير ( م 1103 يا 1104 ق ) ، نواده صاحب معالم و شهيدثانى . تاريخ تأليف اين كتاب ، 1061 قمرى است « 2 » و نسخه‌هاى متعدّدى از آن در كتابخانه‌ها از جمله در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ( جزو كتاب‌هاى اهدايى مشكوة ) موجود است . نگارنده ، نسخهء موجود در كتابخانه مسجد اعظم قم را ديده كه فقط شرح كتاب العقل والعلم است . و شايد اين شرح ، همين مقدار باشد . 4 . حاشيه بر اصول و فروع كافى ، تأليف سيدنورالدين على بن ابى الحسن عاملى ( م 1068 ق ) و صاحب كتاب الأنوار البهيّة فى شرح صلاة الأثنى عشرية . « 3 » از اين حاشيه‌در تحفة الأزهار سيدضامن بن شَدقم ، ياد شده است . « 4 »

--> ( 1 ) . فهرست نسخه‌هاى خطّى كتابخانه آية اللَّه مرعشى ، ج 8 ، ص 5051 . ( 2 ) . الذريعة ، ج 8 ، ص 79 . ( 3 ) . الاثنى عشرية ، تأليف شيخ بهايى است و الصلاة ، يكى از پنج بخش آن است . ( 4 ) . الذريعة ، ج 6 ، ص 182 .