ظاهر است به حمد اللّه . و ديگر آنكه بايد اعتقاد كرد كه هركه كافر از دنيا بيرون رود ، دايم در دوزخش بايد بود به واسطهء كفرش ، و دالّ بر اين است اجماع و آيات و اخبار بسيار بر وجهى كه قابل تأويل و تصرّف نيست . و هركه مؤمن باشد البته به بهشت مىرود و احتمال دارد كه اگر گناه داشته باشد و توبه نكرده ، به لطف و كرم خود يا به واسطهء شفيعى كه شفاعتش كند عفو فرمايد و عذاب نكند . و اين شك نيست كه حسن است و عقل و نقل - كه اجماع و آيات و اخبار بسيار است - بر اين دلالت مىكند . و يا به قدر گناهش عذاب فرمايد ؛ پس به بهشتش برد جهت عدل خود . و بر خداى تعالى قبول توبه غالبا واجب است ؛ كه وعدهء قبول شده در آيات و اخبار . پس صاحب توبه را عقاب نخواهد كرد . و دعواى اجماع نيز بر اين كرده حضرت شيخ ابو على طبرسى در تفسير كبيرش . « 1 » و آنچه حضرت خواجه رحمة اللّه عليه فرموده كه قبول توبه واجب نيست غالبا ، « 2 » كه مرادش عقلا است و منافات با وجوب قبول نقلا و سمعا ندارد ؛ پس حمل بر اين بايد كرد به واسطهء جمع

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ج 3 ، ص 89 ، ذيل آيه 48 سوره نساء : « الأمّة اجمعت على أنّ اللّه يغفر بالتوبة و إن كان الغفران مع التوبة عند المعتزلة على وجه الوجوب و عندنا على وجه التفضّل » . ( 2 ) . تجريد الاعتقاد ، ص 308 : « و في وجوب سقوط العقاب بها [ : التوبة ] إشكال » . و ر ك : كشف المراد ، ص 423 .