وجهى ندارد زيراكه آن ، در آخرت موجب نار است و در دنيا باعث بر ستم و قتل و عار . پس بىمنشأ حقيقى ، عاقل اختيار اين نمىكند . و اين ظاهر است . و باوجود اين حالات و زمان تقيّه ، نقل كرده بعضى از عدول علما ، كه چهارصد مصنّف از چهارصد مصنّف كه جميع جواب مسائلى كه از حضرت امام صادق سؤال مىكردند ، نوشته شده است و چهار هزار راوى از اهل عراق و خراسان و حجاز و شام از راويان و اصحاب امام جعفر صادق عليه السّلام تنها به قلم آمده « 1 » و راويان باقى ائمّه عليهم السّلام بر اين قياس با آنها كه نوشته نشده باشند و مصنّف نباشند چه‌مقدار باشند . و كتب بسيار در جمع اسامى روات بوده و آنچه بالفعل موجود است كتاب خلاصه « 2 » و كتاب نجاشى و كتاب ابن داود و كتاب كشّى « 3 » و فهرست و كتاب رجال شيخ و غيرهاست . با آنكه كتب از ميان رفته به سوختن و شستن خصمان ، و ضايع شدن در چاهها و خوردن ارضه « 4 » در پنهان كردن از ترس مخالفان . و اين

--> ( 1 ) . ر ك : المعتبر في شرح المختصر ، ج 1 ، ص 26 ، مقدمه ، چهار هزار راوى به قلم آمدند يعنى : همه مشغول نوشتن احاديث بودند . ( 2 ) . كتاب خلاصة الأقوال از تأليفات علامهء حلى ( 648 - 726 ) است . ( 3 ) . آنچه از رجال كشّى موجود است ، تحرير شيخ طوسى با عنوان اختيار معرفة الرجال است . ( 4 ) . ارضه : موريانه . محمد بن يعقوب كلينى متوفاى 329 ( به نقل نجاشى و شيخ طوسى در رجال ) يا 328 ( به نقل شيخ طوسى در فهرست ) . نجاشى دربارهء كافى مىنويسد : « صنّف الكتاب الكبير المعروف بالكليني يسمّى الكافي في عشرين سنة » ( رجال النجاشى ، ص 377 ، ش 1026 ) .