روح العالم » « 1 » و معلوم است كه عالم عبارت است از ما سوى اللّه ؛ پس هر چيزى را از چيزها ، صورت خدا مىدانند و به زعم اين طايفه ، حروف نيز صورت خداست و خداى تعالى روح حروف است ؛ پس مىگويند كه چون خداى عزّ و جلّ روح اين حروف است ، اين حروف عين ذات و عين رحمت خدا خواهد بود . مجملا هر فرقه از اين جماعت به يك وجهى لعنت را عين رحمت مىدانند و با وجود اين ، بسيار باشد كه اگر كسى يكى از مخالفين را خصوصا يكى از ايشان را كه اين جماعت پير خود كرده‌اند لعنت كند بغايت مضطرب شوند و با آن مرد نهايت دشمنى ورزند . و ايضا بايد دانست كه اكثر ملحدان گفتگوهاى اين فرقه را سپر و گريزگاه بد اعتقادى و الحاد خود كرده‌اند ؛ چنان كه در حديث اشاره به آن شد و گذشت ؛ پس شيعه بايد كه به سخن بعضى از متعصّبان و برخى از غافلان بلكه به قول جمعى از گمراهان و بد اعتقادان از راه نرود كه در مقام توجيه و تأويل گفتگوهاى زشت اين طايفه در آمده‌اند و دين اسلام و كيش فرنگيان را به تأويلات غوايت آيات يكى كرده‌اند و به سبب اين تأويلها بسيار كس را از سفها به وادى الحاد انداخته‌اند و عجب است كه اين جماعت گفتگوهاى محمود پسيخانى « 2 » را تأويل نكرده‌اند و به همه حال ، مؤمن بايد كه اعتقاد كند كه قايل به حلول شدن و دم از اتحاد و وحدت وجود زدن كفر است و نيز شيعه بايد بداند كه هر وجه كه حلوليه و اتحاديه و وحدتيه در باب خدائى خود و مشايخ خود و ساير موجودات مىگويند بعينه همين وجه را نصارى در باب خدائى حضرت عيسى عليه السّلام و غلات شيعه در باب خدائى

--> ( 1 ) . فصوص الحكم ج 1 ، ص 111 چاپ عفيقى . ( 2 ) . محمود پسيخانى گيلانى [ وفات : 831 ه . ق ] حدود سال 800 ه . ق مسلك خود را به طور علنى مطرح ساخت و چندى حدود رود ارس زندگى مىكرد و سرانجام در سال 831 هجرى قمرى درگذشت . . . مسلّمست كه مذهبش در قرنهاى نهم و دهم رونق و رواج فراوان يافته ، و پيروانش در ايران و هندوستان و آسياى صغير بسيار بوده‌اند [ ر . ك : زندگانى شاه عباس ج 3 ص 901 ] .