باب در ذكر مذاهب صوفيه بدان كه مذاهب صوفيه بسيار است بعضى گفته‌اند كه از آن جمله چهار مذهب اصل است و باقى فرع آن است و آن چهار مذهب : اول مذهب حلوليّه است ؛ دوم مذهب اتحاديه است ؛ سوم مذهب و اصليّه است ؛ چهارم مذهب عشّاقيّه است . بعضى گفته‌اند كه اصول مذاهب ايشان شش است ، تلقينيّه و زراقيّه را بر آن چهار افزوده‌اند . بعضى گفته‌اند اصل دو بوده است . پس جمعى از متأخرين صوفيه مذهب ديگر اختراع نموده‌اند و آن را نيز اصل ساخته‌اند و آن قايل بودن به وحدت وجود است . پس بنابر قول اين جماعت سه مذهب ، اصل مذهب صوفيه خواهد بود و به غير از آنچه مذكور شد قولهاى ديگر هست اما حق اين است كه از جملهء مذاهب صوفيه دو مذهب اصل است و باقى فرع و آن دو مذهب يكى قايل بودن است به حلول و دوم قايل بودن به اتحاد است . و سيد مرتضى رازى رحمه اللّه اگر چه در كتاب تبصرة العوام مذاهب صوفيه را اصلا و فرعا زياده از شش قسم نشمرده « 1 » امّا در كتاب الفصول التامه كه بعد از آن به عربى تصنيف كرده قايل به آن شده كه اصل مذاهب صوفيه از دو مذهب بيشتر نيست و بسيارى از فروع آن دو مذهب را در آن كتاب ذكر كرده . پس بدان كه اين باب مشتمل بر دو فصل است :

--> ( 1 ) . كتاب تبصرة العوام ص 122 ، چاپ اقبال آشتيانى .