4 - عكس العمل خودسريها گرچه بقول منتسكيو اساس حكومت استبدادى لا ينقطع فاسد مىشود و بسوى نابودى گام برميدارد « 1 » ولى خونريزى و قلدرى تا چند صباحى ميتواند ، از متلاشى شدن اركان حكومت جلوگيرى نمايد ، چنان كه يكى از علل سقوط دولت صفويه بقول منتسكيو عدم خونريزى شاه سلطان حسين است . وى در صفحه 120 كتاب خود چنين مينويسد : « صوفى ايران ( شاه سلطان حسين ) كه خود و كشورش تسخير شد بخاطر اين بود كه به اندازه كافى خونريزى نكرده بود . » ولى اين نكته را نبايد از نظر دور داشت كه بىرحميهاى استعمارگران انگليسى در هند ملت ستمديده را وادار كرد ؛ تا مقابل گلوله توپ و مسلسل قيام كنند ، خودسريهاى بلژيك ملت گرسنه كنگو را بر آنداشت كه با بدن برهنه ، « 2 » با بيل و تبر بجنگ جت‌هاى آمريكا و بلژيك بروند و قسمتى از كشور خود را نجات بخشند . خودسريهاى زمامداران كوبا و ويتنام ملت را برآنداشت كه در مقابل آنهمه اسلحه‌هاى خارجى و سربازان مجهزيكه از خارج وارد ميشوند استقامت كنند و ناوگان هفتم ، و ارتشهاى مجهز را به زانو درآورند . خودسرى مهاراجه كشمير تا آنجا رسيده ، كه بر پنجره‌هاى منازل كشمير ماليات وضع كرده و مردم را از هر جهت در مضيقه قرار داده است و بدون ترديد عكس العمل اين خودسريها آشوب چند ميليون مردم گرسنه و بى سلاح در مقابل لشكر مسلح و انبوه هند است . آرى اين گونه قضايا تكرار مكررات تاريخ است : آنگاه كه « نرون » در خونخوارى و جسارت زياده روى كرد ملت او يكباره نهضت كردند و او را از سلطنت خلع كردند و حكم قتل او را صادر نمودند . نرون بخاطر فرار از عذاب ملت خودكشى كرد و يا دستور داد او را بكشند و يا آنكه بر سر او ريختند و بدن او را ريز ريز كردند و ريزه‌هاى آن را پيش سگها ريختند . « 3 » هرچه بود او را نابود كردند ؛ و به نتيجه خودسريهايش رساندند . خلاصه عكس العمل خودسرى ، سرنگونى خودسران است ؛ و قطره‌هاى

--> ( 1 ) روح القوانين چاپ پنجم صفحه 244 ( 2 ) سالنامه دنيا سال 1343 ( 3 ) دائرة المعارف فريد وجدى ج 10