الضغائن : كينه‌ها . شرح و تفسير شريف رضى مىگويد كه امام عليه السّلام اين خطبه را در راه بصره در منطقه‌اى به نام « ذى قار » خواند . اين منطقه در نزديكى بصره است . واقدى نيز آن را در كتاب « الجمل » آورده است . ( فصدع بما أمر به و بلّغ رسالات ربّه ) ضمير غايب به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله برمىگردد . او در چهل سالگى به پيامبرى رسيد و پيام‌هاى خداوند را بيست و سه سال ابلاغ كرد و سرانجام در سن شصت و سه سالگى از دنيا رفت . قرآن در مدت پيامبرى آن حضرت نازل شد كه هشتاد و دو سوره آن در مكه و بقيه سوره‌ها در مدينه فروآمدند . « 1 » ( فلمّ اللّه به الصّدع ) پيامبر صلّى اللّه عليه و آله توانست دل‌هاى سخت و سرشار از دشمنى را گرد هم آورده و با اندرز نيكو و سياست حكيمانه و شريعت آسان به راه حق و خير رهنمون گرداند . اندرز نيكو آن است كه به نرمى و مدارا گفته شود و سياست حكيمانه آن است كه وجدان و خرد را مخاطب سازد . سخن درباره شريعت آسان را به خاورشناس معروف فرانسوى ، گوستاولوبون مىسپاريم كه در كتاب « تمدن عرب » مىنويسد : « اسلام به تنهايى اين افتخار را دارد كه توحيد ناب را براى نخستين بار به جهان عرضه كرد . آسانى دين اسلام از همين توحيد ناب برمىخيزد و اين راز نيرومندى اسلام است . » « 2 » پيش از اين بارها درباره پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و رسالت اسلام سخن گفته شد . « 3 »

--> ( 1 ) . شرح صحيح مسلم : 15 / 21 ؛ شرح اصول كافى : 11 / 478 . ( 2 ) . تمدن عرب ، ترجمه شده به زبان عربى توسط عادل زعيتر ، چاپ مصر سال 1948 م . ( 3 ) . نك : شرح نهج البلاغه : خطبه 1 ، 105 و 185 .