غربت زيستن است . » « 1 » و « فقر ، مرگ بزرگ است . » « 2 » و نيز « همانا فقر ، دين انسان را ناقص ، و عقل را سرگردان مىكند ، و سبب نفرت [ ديگران ] مىشود . » « 3 » امام جعفر صادق عليه السّلام نيز مىفرمايد : « هركس فقير گشت به سه ويژگى مبتلا مىشود : سستى دين ، ضعف خرد و رفتن آبرو . » ازاين‌رو پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در نيايش‌هاى خود پيوسته مىفرمود : « خدايا به محمد و خاندانش ، بىنيازى و خودنگهدارى عطا كن . » « 4 » فقر از آن‌روى به سستى و كاهش دين مىانجامد كه آدمى را وادار به انجام حرام مىكند . ازاين‌رو تلاش براى كسب روزى خود جزئى از ديندارى است . پيش از اين درباره فقر و آثار آن در جامعه سخن گفته شد . « 5 » امام عليه السّلام هرگز از كسى درخواست روزى نمىكند و خود را نزد هيچ آفريده‌اى خوار نمىگرداند و هرگز كسى را ستايش نمىكند كه سزاوار آن نيست ؛ هرچند او همه دنيا را در اختيارش گذارد . امام عليه السّلام همچنين كسى را نكوهش نمىكند كه سزاوار آن نيست ؛ هرچند گزند و آسيبى از او ديده باشد . بنابراين تعبير امام عليه السّلام در اين خطبه از روى كنايه و تعريض به كسانى است كه براى منافع شخصى خويش به ستايش يا نكوهش افراد مىپردازند . قابل ذكر است كه اين خطبه بدون هيچ تغييرى در ضمن دعاى

--> ( 1 ) . « الغنى في الغربة وطن و الفقر في الوطن غربة » نهج البلاغه : حكمت 55 . ( 2 ) . « الفقر الموت الاءكبر » نهج البلاغه : حكمت 162 . ( 3 ) . « الفقر منقصة للدّين ، مدهشة للعقل ، داعية للمقت » نهج البلاغه : حكمت 319 . ( 4 ) . كافى : 2 / 140 ح 2 - 3 ؛ تاريخ دمشق : 4 / 116 . ( 5 ) . نك : شرح خطبه : 126 و 129 .