داديم و آنها را بر بسيارى از آفريده‌هاى خود برترى آشكار داديم . » « 1 » افزون برآن ، در روايتهاى فراوانى به پرهيز از آزاررسانى به مردم سفارش شده است و بلكه پرهيز از آزار ديگران را نوعى صدقه دانسته‌اند كه خداوند برآن پاداش مىدهند . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در روايت ديگرى مىفرمايد : « بدترين مردم نزد خداوند در روز قيامت كسى است كه مردم از شر او مىترسند . » « 2 » امام على عليه السّلام در اين خطبه مىفرمايد : « اتّقوا اللّه فى بلاده و عباده » همه مردم جهان بندگان خداوند به شمار مىروند . ( و لا يحلّ أذى المسلم ) آزار دادن غيرمسلمان نيز جايز نيست ؛ همان‌طور كه پيش از اين نيز گذشت . ( إلّا بما يجب ) هر انسانى بايد در امنيت باشد و محترم شمرده شود ؛ مگر آن‌كه خود دست به كارى بزند كه حرمتش را نقض نكند و در اين صورت قانون در دفاع از حقوق ديگر انسانها ، به مجازات وى مىپردازد : « و اى خردمندان شما را در قصاص زندگانى است ؛ باشد كه به تقوا گراييد . » « 3 » ( بادروا أمر العامّة و خاصّة أحدكم و هو الموت ) ضمير « هو » به « أمر العامّة و خاصّة » برمىگردد . معناى اين بند چنين است : مرگ ، همه شما را از پيامبر و كافر و . . . درمىربايد . پس پيش از آمدنش به انجام كارهاى نيك مبادرت ورزيد . » شيخ محمد عبده مىگويد : « امام عليه السّلام اصلاح امور عامه مردم را بر امور خصوصى مقدم شمرده است تا اهميت آن را گوشزد كند و همچنين

--> ( 1 ) . وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا اسراء / 17 : 70 . ( 2 ) . كنز العمال : 3 / 502 ح 7613 ؛ الجامع الصغير : 1 / 349 ح 2283 . ( 3 ) . وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بقره / 2 : 179 .