شرح و تفسير ( و إنّما هلك من كان قبلكم به طول آمالهم و تغيّب آجالهم ) منظور از « طول الأمل » اطمينان به درازى عمر و ايمنى از مرگ است و هيچ دروغى زيان‌بارتر از اين گونه آرزو نيست . چگونه با وجود مرگ هزاران جوان و كودك ، باز كسى مىتواند چنين آرزويى داشته باشد ؟ منظور از « تغيّب آجال » ناآگاهى و غفلت از هنگامه مرگ است و اين‌كه انسان از پيش خود را براى آن آماده نساخته باشد . بديهى است كه چنين كسى به دستاويزى سست تكيه كرده و پا در جاده هلاكت گذاشته است . ( حتّى نزل بهم الموعود الّذي تردّ عنه المعذرة ) هيچ عذرى از آنان پذيرفته نخواهد شد و آيا مگر ، مرگ گوش شنوايى براى شنيدن عذرها دارد ؟ ! ( و ترفع عنه التّوبة ) توبه به اصلاح خرابيها پرداخته و ويرانىها را دوباره مىسازد و چون امكان اصلاح و بازسازى نباشد ، ديگر جايى براى توبه نيست . ( و تحلّ معه القارعة و النّقمة ) هنگامى كه مرگ فرا رسد ، ديگر هيچ جايى براى توبه نيست و تنها بايد با سختىها و دشوارىهاى مرگ روبرو شد . ( أيّها النّاس ، إنّه من استنصح اللّه وفّق ) هركس فرمان خدا را برد به سوى راه رهايى رهنمون مىشود و به درجات بلند مىرسد : « و هركس خدا و پيامبرش را فرمان برد قطعا به رستگارى بزرگى نايل آمده است » « 1 » ( و من اتّخذ قوله دليلا هدي للّتي هي أقوم ) هر دليلى ممكن است عكس خود را نتيجه دهد . از اين‌رو دانشمند واقعى در اظهارنظر احتياط فراوان كرده و از نقد علمى

--> ( 1 ) . وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً احزاب / 33 : 71 .