خورشيد در نگاه انسان كوچك به نظر مىرسد و عقل آن را چندين بار بزرگتر از آن اندازه‌اى مىداند كه چشم مىبيند . بر همين اساس امام على عليه السّلام مىگويد : « آگاهى با ديدنيها به دست نيايد ؛ چه بسا كه چشمها به صاحب خود دروغ گويند . ولى عقل به كسى كه از او نصيحت بخواهد خيانت نمىكند . » « 1 » بسيار پيش مىآيد كه چشم با كمك عقل ، به شناخت حقيقتى دست مىيابد ؛ لذا از امام عليه السّلام در مورد تفاوت حق و باطل پرسيده مىشود و او مىگويد : « باطل آن است كه بگويى شنيدم و حق آن است كه بگويى ديدم . » « 2 » دانشمندان مشاهدات حسى خود را در پديده‌هايى محدود بر تمام موارد آن نوع ، تعميم مىدهند و عقل اين عمل را توجيه و تأييد مىكند . امام على عليه السّلام در اين باره مىگويد : « معارف انسانى و سلوك و اقوال و اعمال و قوانين او به طور كامل با عقل پيوند خورده‌اند و اگر عقل را بىاعتبار بدانيم ، راه رسيدن به شناخت و آگاهى بسته خواهد شد و ديگر نمىتوان هيچ حكمى صادر كرد . » عقل در نگاه امام على عليه السّلام به دو گونه فطرى و اكتسابى تقسيم مىشود . عقل فطرى به مواردى مانند شناخت مستقيم و بدون مقدمات انسان نسبت به خود ارتباط مىيابد و همچنين درك و شناخت انسان نسبت به ناممكنى اجتماع وجود و عدم در آن واحد و از يك جهت واحد و يا اين كه امكان ندارد يك شىء در آن واحد در مكان‌هاى متفاوتى باشد . اما عقل اكتسابى به فرآيند انتقال از معلوم به مجهول و از مشاهده پديده‌اى حسى به لازمه غير

--> ( 1 ) . « ليست الرّؤية مع الأبصار فقد تكذب العيون أهلها و لا يغشّ العقل من استنصحه » نهج‌البلاغه : قصار 281 . ( 2 ) . « الباطل أن تقول سمعت و الحقّ أن تقول رأيت » نهج‌البلاغه : خطبه 141 .