فرزندان اسحاق مشاهده نكردم و خداوند متعال فضلى بر فردى بيشتر از فرد ديگر قرار نداده است ، مگر با اطاعت و تقوا . » « 1 » گاهى مردم ندانسته شيفته فردى مىشوند كه شعار اصلاح جامعه را مىدهد ، در صورتى كه آن فرد هيچ سابقه و فضلى در جامعه ندارد و مردم فريبش را مىخورند . اما شيفتگى ميليون‌ها نفر نسبت به كسى كه سابقه‌اى نورانى در اسلام دارد و زندگى ساده‌اى براى خود انتخاب كرده و خود را بالاتر از مردم نمىدانسته است ، اين شيفتگى ، حقيقى است و از عقل و ايمان مردم بر مىخيزد . ( و قد قلّبت هذا الأمر بطنه و ظهره حتّى منعني النوم ، فما وجدتنى يسعني إلّا قتالهم ، أو الجحود بما جاء به محمّد صلّى اللّه عليه و إله ) اين بند به همين شكل در خطبه 43 آمد و شرحش گذشت . « 2 » براى حضرت على عليه السّلام تحمل مشقت جنگ ، آسانتر از تحمل كيفر خداوند بود . امام عليه السّلام مىگويد كه اگر با ناكثان و مارقان و قاسطان نمىجنگيدم ، در برابر خداوند متعال مسؤول بودم و او مرا مؤاخذه مىكرد . شكى نيست كه جنگ شر است ولى كسى كه جنگ را شروع كرده ، خود مسؤول نتايج آن مىباشد . چاره‌اى براى امام عليه السّلام جز مقابله با جنگ‌افروزان نبود . خداوند متعال مىفرمايد : « اگر با شما جنگيدند شما هم با آنان بجنگيد . » « 3 » و همچنين فرمود : « با آنان بجنگيد تا اين كه فتنه‌اى روى زمين نماند و دين از آن خدا باشد و اگر از جنگ دست كشيدند ، بدانيد كه خداوند

--> ( 1 ) . مصادر آن پيش از اين گذشت . ( 2 ) . « فكانت معالجة القتال اهون على من معالجة العقاب » نك : شرح خطبه 43 . ( 3 ) . فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ بقره / 2 : 191 .