كه هنوز نيامده ، استدلال كن . » « 1 » و نيز : « خردگرايى در پند گرفتن از تجربه‌هاست . » « 2 » بيراه نيست ، اگر سخن آخر را عقيده‌اى فلسفى در برابر اين پندار بدانيم كه عقل بر حسب طبيعت در نزد افراد مختلف ، تفاوت پيدا مىكند . رفتار عاقلانه طبق سخن امام على عليه السّلام عمل به تجربه‌ها است و در رد عقيده نخست مىتوان به اين مثال اشاره كرد كه افرادى هم‌سن را در صورتى كه در محيطى يكسان و به صورتى هماهنگ پرورش دهيم ، انديشه‌اى متفاوت از يكديگر خواهند يافت . زيرا آنان از عوامل وراثتى اثر مىپذيرند . ط ) امام على عليه السّلام در نامه خود به مالك اشتر سفارش‌هايى درباره قضاوت مىكند و عشماوى ، استاد قانون اساسى در دانشكده حقوق قاهره درباره آن مىگويد كه هيچ يك از قوانين موجود در دنيا ، مسأله قضاوت و روش انتخاب قاضيان را به نيكويى سفارش‌هاى امام على عليه السّلام مورد توجه قرار نداده‌اند . او در اين زمينه به مالك اشتر مىنويسد : « سپس از ميان مردم ، برترين فرد نزد خود را براى قضاوت انتخاب كن ؛ كسانى كه مراجعه فراوان ، آنها را به ستوه نياورد و برخورد مخالفان با يكديگر او را خشمناك نسازد ؛ در اشتباهاتش پافشارى نكند و بازگشت به حق پس از آگاهى براى او دشوار نباشد ؛ طمع را از دل ريشه‌كن كند و در شناخت مطالب با تحقيقى اندك رضايت ندهد و در شبهات از همه با احتياطتر عمل كند و در يافتن دليل اصرار او از همه بيشتر باشد و در مراجعه پياپى شاكيان خسته نشود در كشف

--> ( 1 ) . « استدلّ على ما لم يكن بما قد كان » نهج‌البلاغه : نامه 31 . ( 2 ) . « العقل حفظ التّجارب » نهج‌البلاغه : نامه 31 .