نيز : « توقف هنگام وقوع شبهه بهتر از ورود نابخردانه در ورطه هلاكت است . » « 1 » 2 - ( ألا و إن بليّتكم قد عادت كهيئتها يوم بعث اللّه نبيّه ) منظور امام على عليه السّلام آن است كه مسلمانان در آن زمان ( دوران پيش از اسلام ) به طور كامل در جاهليت به سر مىبردند ؛ همان‌گونه كه خداوند گفته است : « آنان را متحد مىپندارى ( ولى ) دلهايشان پراكنده است » « 2 » چه آن كه عيبهاى فراوانى داشتند . بسيارى درباره سبب عقب‌ماندگى مسلمانان صحبت كرده‌اند و تاليفات فراوانى گرد آورده‌اند و آن را به دليل تفرقه يا مخالفت با اسلام و عدم التزام به احكام آن تفسير كرده‌اند . سخن امام عليه السّلام به اين امر اشاره دارد و ميان ناپرهيزگارى و سختى و مصيبت ، تلازم برقرار مىكند . آيات قرآن نيز بر اين امر تأكيد دارند : « پس چون [ از حق ] برگشتند ، خدا دلهايشان را برگردانيد و خدا مردم نافرمان را هدايت نمىكند . » « 3 » و نيز : « [ خدا ] آنان را كه به هدايت گراييدند ، هر چه بيشتر هدايت بخشيد و [ توفيق ] پرهيزگارىشان داد . » « 4 » در بيان اين تلازم و رابطه به طور خلاصه بيان مىشود كه مؤمن واقعى كسى است كه نخست و پيش از هر چيزى ، به ذات و نيرويى فراتر از اين جهان اعتقاد و ايمان دارد و آن را مىستايد و مقدس مىدارد و همچنين بر اين باور است كه همان ذات و نيروى ماورائى است كه تدبير جهان را به

--> ( 1 ) . « الوقوف عند الشّبهة خير من الإقتحام في الهلكة » . كافى : 1 / 50 ، ح 9 ؛ تحف العقول : 214 ؛ عيون الحكم و المواعظ : 68 ؛ المحاسن : 1 / 215 . ( 2 ) . تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّى حشر / 59 : 14 . ( 3 ) . فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ صف / 61 : 5 . ( 4 ) . وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ محمد / 47 : 17 .