است : « معدة لوقت معدود » « 1 » اما به نظر مىرسد كه متعلّق جار و مجرور ، فعل « صلصلت » باشد و كلمات امام عليه السّلام به اين معنا است كه گل آدم تا زمانى مشخص كه موعد نفخ روح سر رسيد ، ساكن و بدون حركت باقى ماند . ذا : صفت « انسانا » است . فكر ، جوارح : هر دو عطف بر « اذهان » هستند . « جوارح » بر وزن مفاعل و ممنوع از صرف است . معجونا : صفت ديگرى براى « انسانا » به شمار مىرود . درباره آدم امام على عليه السّلام خطبه خود را با ستايش و تعظيم خداوند آغاز كرد و به نفى صفات مخلوقات از خداوند پرداخت و سپس به مبدأ خلقت و سبقت عدم بر آن اشاره كرد و در ادامه از آفرينش فرشتگان سخن گفت . در اين بخش نيز به منشأ انسان نخستين مىپردازد و اين كه از چه و چگونه آفريده شد . انسانها نيز به موضوع انسان و گوهر و حقيقت انسانى و چگونگى تكامل يافتن او و اين كه چه مدتى است كه بر روى زمين مىزيد ، پرداخته‌اند ؛ همان گونه كه از جهان و منشأ و ماهيت آن و عمر و دوره‌هايى كه بر آن رفته ، سخن گفته‌اند . چه بسيار كتابها و رساله‌هايى كه در اين زمينه نگاشته شده و با اين وجود بسيار اندك دانسته شده است و درست گفته شده كه « دانش و آگاهى

--> ( 1 ) . شرح نهج‌البلاغه ، محمد عبده : 1 / 20 ؛ شرح نهج‌البلاغه ، ابن ابى الحديد : 1 / 98 .