5 . چون موضوع فلسفه عام‌ترين اشياء است ، ايجاب مىكند كه معلول چيز ديگرى نباشد ، زيرا خارج از او ( وجود ) چيزى نيست . به همين سبب برهان‌هاى مورد استفادهء فلسفه ، از نوع برهان « لمّى » نتواند بود . اما برهان « انّ » ( انّى ) : در منطق به تحقيق رسيده است كه شناخت بر مبناى دست‌يابى از طريق معلول بر علت ، مفيد يقين نخواهد بود . پس براى بحث فلسفى جز برهان « انّ » كه مبتنى بر ملازمات عام باشد ، يعنى رسيدن از طريق يكى از دو امر متلازم به ديگرى ، راهى باقى نمىماند . « 1 »

--> ( 1 ) . برهان دوگونه است : برهان انّى و برهان لمّى . برهان إنّى آن است كه در آن از معلول به علت استدلال مىكنند ، يعنى سير جريان استدلال از جانب معلول به‌سوى علت است ، و برهان لمّى عكس آن است ، يعنى استدلال از علت به معلول است . چنان‌كه در متن گفته شده ، در فلسفهء اولى از آن جهت كه موضوع آن « وجود » است و ماوراى وجود ، چيزى كه به‌عنوان علت وجود شناخته شود تحقّق ندارد ، پس « وجود » معلول علتى نيست تا از طريق شناخت علت ، شناخت آن ميسر باشد . بنابراين برهان لِمّى در شناخت وجود و خواص آن كاربرد ندارد . برهان « إنّ » نيز تنها وقتى مفيد يقين است كه مقدّمات آن بر ضروريّات باشد و سير استدلال از طريق تلازم صورت گيرد . دو امر را وقتى متلازم گويند كه ذهن از يكى بدون واسطه به ديگرى دست يابد ، يعنى با تصديق حكم در يك قضيّه به تصديق حكم يا احكام ديگرى ناگزير گردد . برهان « انّ » كه در آن از معلول بر وجود علت استدلال مىشود ، كمتر مفيد علم يقينى تواند بود . در علوم تجربى