السيد الطباطبائي ( مترجم وشارح : محسن دهقانى )

37

فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى )

از جواب فوق چنين استفاده نشود كه مؤلف محترم از نظريهء خود دربارهء وحدت كه گفتند وحدت معقول ثانى فلسفى است و ظرف تحقق آن ذهن و اتصاف آن در خارج است عدول نموده‌اند و آن گاه پنداشته شود كه مؤلف قبلًا ظرف تحقق وحدت را ذهن مىدانستند و اكنون خارج مىدانند . خير ، اكنون هم مؤلف مانند سابق ظرف تحقق مفهوم وحدت را ذهن مىدانند اما اتصاف موصوف به وحدت را در خارج مىدانند و موجوديت وحدت در خارج به تبع موصوف آن است و وجود مستقل و جداگانه در خارج ندارد . و همين مقدار موجوديت كافى است كه موصوف در خارج بدان متصف گردد . پس وحدت از مفاهيم عقلى محض نيست كه هم ظرف تحقق آن در ذهن باشد و هم ظرف اتصاف بدان در ذهن . بلكه ظرف اتصاف در خارج است . و اثبات خارجيت براى وحدت در بيان مؤلف به همين مقدار هست نه اين‌كه مؤلف براى وحدت در خارج ، استقلالى در وجود قائل باشند .