همراه آن است زايد بر آن و بيرون از حريم آن محسوب مىگردد . در اين قسم آنچه موضوع مقارنات است خود ماهيت است ، لكن چون ماهيت به شرط لا لحاظ شده است بر مقارناتش حمل نمىشود . فرق اين دو قسم اين است كه در قسم اول از هر چه غير از ذات ماهيت است قطع نظر مىشود ، اما در قسم دوم ، از مقارنات به‌طور كلى قطع نظر نمىشود لكن آنها به عنوان امور زايد و مغاير با ماهيت ، ملاحظه مىگردند ؛ طبعاً ماهيت تنها مىماند و به شرط لا اعتبار مىگردد . براى قسم دوم مثال آورده‌اند به حيوان در ضمن انسان ، كه اين ماهيت جنسى ، مقارن با جزء ديگر كه نطق باشد هست ، لكن چون به شرط لا لحاظ گرديده قابل حمل بر انسان كه مجموعه‌اى از حيوان و ناطق و ديگر مقارنات هست نمىباشد . همان‌طور كه بر مقارن خود ، يعنى ناطق ، قابل حمل نيست . ماهيت لا به شرط متن وأمّا الثّالث : فَأن لا يُشترَط معها . . . من غير تقييد بنفىٍ أو إثباتٍ . ترجمه قسم سوم اين‌كه ماهيت را به شرط مقارنت يا عدم مقارنت با چيز ديگر ، لحاظ نكنيم ، بلكه آن‌را مطلق و رها از هرگونه تقيد به نفى يا اثبات ، در نظر بگيريم . شرح وقتى ماهيت ، نه به شرط مقارنت با ضمايم و نه به شرط عدم مقارنتش با ضمايم ملاحظه گرديد - يعنى مطلق و رها منظور شد ، و با قيدِ بودن با چيزهاى ديگر كه قيد اثباتى است يا نبودن با چيزهاى ديگر كه قيد سلبى است ، ملاحظه نگرديد - ماهيت لابشرط خواهد بود .