حكمت متعاليّه اقدام به نگارش اين كتاب نموده‌اند . حتّى در پاره‌اى از موارد كه خود با صدرالمتألّهين اختلاف نظر « 1 » دارند تقرير مباحث را به شكلى كه حكمت متعاليّه ايجاب كند انجام مىدهند . البته شيوهء استدلال مؤلف بسان شيوهء مشّاء سخت ، برهانى است به طورى كه عبارات اين كتاب از اين جهت با اشارات بوعلى مشابهت فراوان دارد ، اما مبانى پذيرفته شدهء وى همان حكمت متعاليّهء صدرايى است . مؤلف حكيم رحمه الله در هيچ جاى اين كتاب از وجوه استحسانى يا قياسات شعرى و خطابى براى اثبات مطلب استفاده نمىكنند . همهء استدلال‌ها بر اساس براهين عقلى و ضوابط مسلّم منطقى است . مؤلف رحمه الله نام كتاب را نهاية الحكمه گذارده‌اند ، اما اين نه بدان جهت است كه مُحصِّل فلسفه در تحصيل فلسفه به پايان راه رسيده‌است ، بلكه به اين معناست كه اين كتاب حاوى آخرين حرفى است كه در دنياى حكمت گفته شده‌است . علاوه بر مبانى بديع و متين ، پختگى و اتقان دلايل ، جلوهء خاصى به اين كتاب بخشيده‌است ، به گونه‌اى كه مىتوان اين كتاب را به عنوان عصارهء تلاش حكماى اسلام از ابتدا تاكنون به جهان دانش و خرد عرضه داشت . سوم : خالى بودن كتاب از حشو و زوايد مؤلف رحمه الله در اين كتاب از طرح مسايلى كه در دنياى امروز مطرح كردن آن ضرورت ندارد ، خصوصاً مسايلى كه به علم فيزيك پيوند خورده يا تكيه بر ديگر علوم طبيعى دارد مانند بخش عمده‌اى از مباحث فلكيّات كه با پيشرفت علوم طبيعى اركان آن متحوّل شده ، اجتناب نموده‌اند . هم‌چنين از طرح مناقشاتى كه متكلّمين آن را مطرح

--> ( 1 ) . مانند عدمى بودن الَم ، كه مؤلف در پاورقىهاى اسفار ، ج 6 ، ص 160 آن را قبول ندارند ، ولى در نهايه آن رامىپذيرند . ر . ك : مرحله ششم فصل پانزدهم و مرحلهء دوازدهم فصل هيجدهم