موافق ضرورى باشد صادق است ، مانند « الكاتب متحرك الأصابع بالإمكان » ، و هم وقتى جانب موافق مسلوب الضروره باشد ، مانند « الإنسان متحرك الأصابع بالإمكان . » و در قضاياى سالبه ( نيز ) هم وقتى كه جانب موافق ، ممتنع ( يعنى ضرورى ) باشد امكان صدق مىكند ، مانند « ليس الكاتب بساكن الأصابع بالإمكان » و هم وقتى كه جانب موافق ، مسلوب الضروره باشد ، مانند « ليس الإنسان بساكن الأصابع بالإمكان » شرح مؤلف رحمه الله از اين‌جا به بعد به بيان معانى مختلف امكان مىپردازند و هفت معنا براى آن برمىشمرند ، كه به ترتيب عبارتند از : 1 . امكان خاص ، 2 . امكان عام ، 3 . امكان اخص ، 4 . امكان استقبالى ، 5 . امكان استعدادى ، 6 . امكان وقوعى ، 7 . امكان فقرى يا وجودى . يكى از معانى امكان ، همان امكان خاص است كه به معناى سلب ضرورتين مىباشد . و امكان به اين معنا در مباحث مواد ثلاث ، زياد ديده خواهد شد . بنابراين معنا ، از جانب موافق و مخالف ، ضرورت ، سلب مىشود . قبل از اين‌كه حكما براى امكان چنين معنايى را در نظر آورند ، كلمهء امكان نزد مردم در معناى سلبِ ضرورت از يك طرف يعنى از جانب مخالف استعمال مىشد كه لازمهء آن سلبِ امتناع از جانب موافق مىشد . سلب ضرورت از جانب مخالف ، دو مصداق پيدا مىكرد ؛ در قضاياى موجبه ، گاهى جانب موافق يعنى ثبوت محمول براى موضوع به ضرورت ، ثابت بود و گاهى ضرورتاً ثابت نبود بلكه امكان ثبوت داشت . براى آن‌جا كه محمول بالضّروره براى موضوع ، ثابت باشد مثال مىزنند . به « الكاتب متحرّك الأصابع بالإمكان » . در اين قضيه از جانب مخالف كه عبارت از عدمِ تحركِ اصابع براى كاتب باشد سلب ضرورت شده است و امكان ، نقشى بيشتر از اين در اين‌جا ندارد . لكن جانب موافق كه عبارت از تحرك اصابع براى كاتب باشد ، نه تنها مسلوب الامتناع است بلكه ضرورتاً ثابت است .