دربارهء ماهيت مىگويد به سبب ماهيت ، وجود گونه‌هاى مختلف پيدا مىكند . يا دربارهء قوّه و فعل مىگويد هر امرى كه قوّه دارد موجود مادى است و هر فعليتى در ماده ، مسبوق به قوّه است . معناى اول در باب نفس الامر متن فالظّرف الّذى يَفْرضُه العقل لمطلق الثّبوت . . . إن شاء اللَّه تعالى . ترجمه پس ظرفى كه عقل آن را ، به معناى اخير براى مطلق ثبوت و تحقق ( براى مفاهيمى كه آنها را به تبع وجود يا ماهيت ) اعتبار مىكند ، آن ظرف را نفس الامر مىناميم . و وسعت اين ظرف به حدّى است كه قضاياى صادقهء ذهنى ( مانند انسان نوع است ) ، و قضاياى صادقهء خارجى ( مانند انسان موجود است ) و قضاياى صادقه‌اى را كه وجود خارجى و ذهنى ندارند ( مانند عدم علت ، علت است براى عدم معلول ) شامل مىشود . مگر آن‌كه امور نفس الامرى لوازم عقليهء ماهيات هستند كه به ثبوت آنها ثبوت مىيابند . و براى سخن دنباله‌اى است « 1 » كه به خواست خداوند خواهد آمد . شرح معناى اول نفس الامر عبارت است از ظرف ثبوت ، اعم از ثبوت واقعى ، مانند ثبوت انسان در خارج و يا ثبوت ذهنى . مانند ثبوت انسان در ذهن ، يا ثبوت اعتبارى و فرضى ، مانند ثبوت مفهوم عدم . بنابراين اگر گفته شود عدمِ علت ، علت عدمِ معلول هست ، اين بدين معناست كه براى مفهوم عدم به تبع مفهوم وجود ، فرض ثبوتى مىشود و عقل براى آن اعتبار وجود مىكند ، آن‌گاه عليت را به آن استناد مىدهد . پس ظرف نفس الامر اختصاص به مفاهيمى كه عقل براى آنها اضطراراً اعتبار وجود

--> ( 1 ) . ر . ك : مرحله يازدهم فصل اول