السيد الطباطبائي ( مترجم : گرامى )

262

آغاز فلسفه ( ترجمه بداية الحكمه ) ( فارسى )

يابد ، يا فقط در يك طرف تا بىنهايت ادامه يابد . از اين‌جا دانسته مىشود كه تسلسل سه صورت دارد : 1 . تسلسل هم در ناحيهء علل و هم در ناحيهء معلول‌ها . در چنين سلسله‌اى ، نه علت آغازين ، يعنى علتى كه خودش معلول چيزى نباشد ، وجود دارد ، و نه معلول پايانى ، يعنى معلولى كه خودش علت براى چيزى نباشد ، بلكه هرعلتى ، خودش معلول علت ديگرى است ، و هرمعلولى خودش علت معلول ديگرى است . چنين سلسله‌اى از هردو سو تا بىنهايت ادامه مىيابد ، و آغاز و پايانى براى آن نيست . 2 . تسلسل در ناحيهء علل ، و نه در ناحيهء معلول‌ها . و اين در جايى است كه سلسله ، نقطهء پايانى داشته باشد ، اما نقطهء آغازين نداشته باشد ؛ يعنى معلولى كه خودش علت چيزى نباشد ، و فقط معول غير باشد در آن يافت مىشود ، اما علتى كه خودش معلول علت ديگرى نباشد ، در آن وجود ندارد ، در چنين سلسله‌اى ، هرعلتى ، علت ديگرى است ؛ اما چنين نيست كه هرمعلولى ، علت معلول ديگرى باشد . 3 . تسلسل در ناحيهء معلول‌ها ، و نه در ناحيهء علل و اين در جايى است كه سلسلهء مفروض ، نقطهء آغازين داشته باشد ، اما نقطهء پايانى نداشته باشد . چنين سلسله‌اى از علت اولى و علت نخستين آغاز مىشود ، ولى هرگز به معلول نهايى نمىرسد . تسلسل مصطلح ، كه محال و ممتنع مىباشد ، داراى سه ويژگى اساسى است ، كه از آن به شروط تسلسل تعبير مىشود . و اگر زنجيره‌اى از حوادث ، يكى از آن ويژگىها را فاقد باشد ، تسلسل در آن زنجيره محال نبوده ، و ادلهء امتناع تسلسل شامل آن نخواهد شد . اين شروط عبارتند از : 1 . بايد اجزاى سلسله بالفعل موجود باشند . با توجه به اين شرط ، در سلسلهء اعداد - اگرچه نامحدود است ، و پس از هرعدد ، عدد ديگرى مىتوان در نظر گرفت ، و هرگز به آخرين عدد و بزرگ‌ترين عدد نمىتوان دست يافت - تسلسل مصطلح تحقق ندارد ، زيرا همهء اجزاى اين سلسله بالفعل موجود نيستند ، و آنچه از آن بالفعل موجود است ، هميشه محدود و متناهى است . 2 . بايد اجزاى سلسله با هم موجود باشند ، در نتيجه سلسلهء اجزاى زمان و نيز حوادث زمانى ، اگرچه نامحدود و غير متناهى باشند ، تسلسل مصطلح را تشكيل نمىدهند ، زيرا اجزاى آن به تدريج تحقق مىيابند ، و وجود