راهى براى شناخت جهان خارج از خود نخواهيم داشت . توضيح اين‌كه : محصول مادى اين فعل و انفعالات ، هرچه باشد ، تطابق كامل با واقعيت خارجى ندارد و در نتيجه ، اگر مدرك بالذات ما همين امور مادى باشد ، آن‌چه ما درك مىكنيم ، چيزى است و آن‌چه در جهان بيرون از ماست ، چيز ديگرى مىباشد . و چون مدرك ما تطابق كامل با مابازاى خارجى خود ندارد ، واقعيت خارجى را آن‌گونه كه هست به ما ارائه نمىدهد و از طرفى ، ما هيچ راهى براى شناسايى جهان بيرون از خود نداريم جز همين صورت‌هاى ادراكى . و آيا اين چيزى است جز سفسطه و بسته شدن راه آگاهى به خارج ؟ ! براى رهايى از دام سفسطه چاره‌اى نيست جز آن‌كه بگوييم : صورت‌هاى ادراكى ما مطابقت كامل با مابازاى بيرونى خود دارند ؛ و اين تنها در صورتى امكان‌پذير است كه اين صورت‌ها ، مجرد از ماده باشند ، چراكه اگر مادى باشند هرگز بطور كامل با امور خارجى تطبيق نخواهند كرد . و لذا حضرت علامه - ره - فرمودند : « بل هذا - اى وجود المغايرة بين الصّور الحاصلة فى اعضاء الحس و الخيال و بين ذوات الصّور المستلزمة للسفسطة - من اقوى الحجج على حصول الماهيّات بأنفسها عند الانسان بوجود غير مادىّ » . در پايان يادآور مىشويم كه تمام مطالبى كه در علوم تجربى دربارهء فعل و انفعالات مادىاى كه به هنگام ادراك رخ مىدهد ، بيان شده ، بر فرض صحت « 1 » هيچ تصادم و منافاتى با مدعاى ما ندارد . ما مىگوييم : بر فرض كه هزاران فعل و انفعال مادى هم رخ دهد ، همهء آنها نقش اعدادى دارند ، و نفس را براى آن‌كه صورت مجرد نزدش حاصل گردد مستعد مىسازند ، و آن‌چه حقيقت ادراك را تشكيل مىدهد همين حصول و حضور صورت مجرد نزد نفس است . « 2 »

--> ( 1 ) . كه صحت آنها بايد در همان علوم و با روشى مناسب بررسى شود ، و چه بسا بطلان بسيارى از آنها در آينده روشن گردد ، چنان‌كه هم‌اكنون بطلان بسيارى از آراى گذشتگان دراين‌باره روشن شده است . ( 2 ) . توضيح بيشتر دربارهء حقيقت علم و ادراك در بخش يازدهم خواهد آمد ، انشاء اللّه .