در عين حال شهود جميع حقايق ، وحقيقت اخير خود او نيز هست وازآن‌جا كه انسان در هنگام رسيدن به آن مقام و الا به « فنا » مىرسد ، پس او در عين فانى بودن شاهد خويشتن نيز هست . و اگر خواستى بگو كه حقيقت انسان ، خود شاهد خويشتن است و خود انسان فانى است ! پس كمال حقيقى براى انسان ، رسيدن او به كمال حقيقى خود ، از نظر ذاتى وعوارض ذاتى است ، يا وصول او به كمال پايانى خود ، از نظر « ذات » و « وصف » و « فعل » است كه مقصود همان « فناى ذاتى » و « وصفى » و « فعلى » « 1 » ، در حق سبحان است كه توحيد ذاتى و اسمى و فعلى گفته مىشود . و اين مقام عبارت است از اين‌كه انسان با شهود خود مىيابد كه هيچ ذاتى و وصفى وفعلى ، جز براى خداوند سبحان آن هم به گونه‌اى كه درخور و شايسته قدس حضرتش - جلّت عظمته - باشد در ميان نيست ، بدون اين‌كه به « حلول و اتحاد » بينجامد ، كه خداوند ، پاك ومنزّه از اين دو است . اين برهان از موهبت‌هاى خداوند سبحان است كه اختصاص به اين رساله دارد . و خدا را سپاس . آن‌گاه ، حاصل برهانى كه دراول فصل مذكور افتاد ، اين است كه شهود وشناخت اين حقايق پيچيده در شهود نفس وشناخت آن است . پس نزديك‌ترين راه‌ها براى رسيدن به مقصود ، همانا روش معرفت نفس است . و پيش از اين گذشت كه راه معرفت نفس نيز اعراض ودورى جستن از غير خدا وتوجه كامل به خداوند پاك است . هنگامى كه به بررسى وتتبع دركتاب وسنت مىپردازيم و به نيكى ، دراين دو تأمل

--> ( 1 ) . مرحوم علامه قدس سره در اين‌جا به مسئله فنا و به ويژه قسم « فناى ذاتى » تصريح نموده‌اند . در فصل پنجم نيز چند جابه اين موضوع تصريح مىفرمايند