همان‌طور كه بيان كرده اند مىگوييم : اگر ثبوت محمول براى موضوع سبب نداشته باشد ، اين خارج از بحث ماست . و گرنه واجب است درمقدمه‌اى كه يقينى است ، ما به سبب علم داشته باشيم ، در غير اين صورت وقتى به وجود سبب علم نداشته باشيم ، ممكن است آن سبب در نفس الامر اصلًا وجودنداشته باشد و از مقدمه مرتفع باشد و در اين صورت ارتفاع تصديق جايز است ، وحال آن‌كه ما تصديق را يقينى فرض كرده بوديم ، و اين خلف است . پس مطلوب ما ثابت شد . و از اين‌جا روشن شد مقدماتى كه برهان از آنها تأليف مىشود يا سبب نتيجه را اعطا مىكنند ، و يا سبب نتيجه را اعطا نمىكنند . برهان در صورت اول برهان « لم » و در صورت دوم برهان « ان » ناميده مىشود . بنابراين برهان ، به برهان « لم » و برهان « ان » تقسيم مىشود . اينك احكام هر دو قسم برهان را مورد بررسى قرار مىدهيم . فصل ششم : در احكام برهان لم شكل اول را در نظر مىگيريم ، سپس همان‌طور كه بيان كرده‌اند مىگوييم : لازم است كه علت موجود در برهان ، فقط علت تصديق نباشد ، بلكه علت وجود نيز باشد ، زيرا هر موضوعى علت ثبوت محمول خود براى نفس موضوع است ، هر چند براى ثبوت محمول آن بر موضوع ، علتى وجود نداشته باشد ، بلكه علت همه آنها امر سومى باشد ، زيرا محمول محمول شىء ، محمول شىء است ؛ اعم از اين كه علت محمول ، خود نيز ، محمول باشد ؛ يا علت محمول چيز ديگرى باشد . و هيچ برهان يا قياسى از اين معنا خالى نيست . پس برهان لم علت تصديق وعلت وجود را به دست مىدهد ، ولى برهان ان فقط علت تصديق رااعطا مىكند . سپس همان‌طور كه بيان كرده‌اند مىگوييم : لازم است اين علت ، علت تامه باشد ، زيرا اگر علت ناقص باشد ، در اين صورت از وجود آن وجود مطلوب حاصل نمىشود ، وبنابراين يقين حاصل نمىگردد ، و اين خلف است .