فصل هشتم‌در تقسيم علم حصولى به حقيقى و اعتبارى علوم حصوليه به دو قسمت حقيقيه و اعتباريه تقسيم مىشود ، و مقصود ما از حقيقيه ، آن صورت علميه‌اى است كه از خارج گرفته مىشود . و مراد ما از اعتباريه خلاف آن است و براى توضيح اين مطلب ، ناگزير از تمهيد مقدمه‌اى هستيم و آن مقدمه اين است كه اعتبارى و حقيقى بر چهار وجه اطلاق مىشود : 1 . حقيقى به معناى نفس واقعيت خارجيه و تحقق عينى ، مانند تحقق عينى وجود كه اصيل است و اعتبارى مقابل آن ، معنايى است بر خلاف آن ، مانند ماهيت كه در خارج تحقق عينى و اصالت ندارد ، بلكه موجوديت آن عارض وجود است . 2 . حقيقى به معناى ماهيت موجوده با وجود مستقل و منحاز ، مانند ماهيات جوهريه كه موجوديت مستقل و منحاز دارند و اعتبارى مقابلش به معناى ماهيتى كه موجوديت مستقل و منحاز ندارد ، مثل مقولهء اضافه كه آن را اعتبارى گويند . يعنى وجودش خارج از طرفين اضافه نيست . 3 . حقيقى ، يعنى آن چه در مرحلهء وجود خارجى ، آثار بر آن مترتب مىشود و در مرحلهء وجودى ذهنى آثار مربوطه بر آن مترتب نمىگردد ، مانند همهء ماهيات حقيقيه ، و اعتبارى مقابلش يعنى آن چه از خارج مأخوذ نمىشود ، ولى عقل مضطر است كه در خارج براى آن اعتبار وجود كند ، و در قضاياى تأليف شده از اين گونه امور ، و عقودى