ليكن در ضبط ديگر حديث « على و رائها » آمده « 1 » كه صحيح تر است . ترجمه سخن علامه طباطبائى ( ره ) : ظاهر اين است كه مراد از « رجوع دنيا به تراثش » ، رجوعش بر جاهليت اولى « 2 » است كه ما تَرَكِ مردم جاهليت است و اسلام آن را نسخ كرده و علم نافع را در دنيا منتشر كرده است . و با ترك علم و افساد تربيت دينى ، مردم به ارثيّه پيشين شان بر مى گردند كه جهل ، كورى و فساد است . بررسى : بى ترديد آن چه مرحوم طباطبائى فرموده درست است ، حتى در متن حديث نيز بر اين معنى قراين و شواهدى هست : 1 - كثرت مساجد : در جامعه فقير و مسلوب از نعمت ها ، مسجدها زياد نمى شوند . نه فقط مسجدها بل همه موُسسات اجتماعى و عمومى . و اين يك اصل مسلّم جامعه شناسى است . 2 - همين طور است كثرت رفت و آمد مردم به مسجدها و يا هر موسس اجتماعى ديگر ؛ مردم فقير و مسلوب النّعمه ، كمتر چنين رفت آمد دارند . 3 - روشن است كه مراد از جمل « و اجساد قوم مختلفه » به اصطلاح « پر رفت و آمد بودن مساجد با هيكل هاى آراسته و مرتب است » « 3 » . نه مردمان مسلوب از نعمت . بنابر اين مراد حديث از ارتجاع مردم ، ارتجاع علمى و فرهنگى است نه ارتجاع به فقر مالى . اما در كلام هر دو علامه نكته اى هست كه جاى تأمّل دارد : ظاهراً هر دو بزرگوار به جامعه جاهلى عرب ، توجه دارند ؛ مجلسى به فقر مالى آن . و طباطبائى به فقر علمى و

--> ( 1 ) - بحار ، ج 2 ص 67 - خصال ، ج 1 ص 197 . ( 2 ) - اشاره است به آى « وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى » . ( 3 ) - همانطور كه امروز به ويژه در مراسمى كه در مساجد برگزار مى كنند ، چنين است .