السيد الطباطبائي

303

نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى )

نيست كه در زمان خلق كردن ، مستحق معنى خالق شد . و چنين نيست كه با پديد آوردن پديده ها ، معنى پديد آورنده ( بارى ) را به دست آورد . چگونه چنان چيزى امكان دارد در حالى كه « گاه » او را فرا نمى گيرد . و « گاهى » به او نزديك نمى شود . و « شايد » - احتمال و ترديد - او را پوشش نمى دهد . و « كى » او را موقّت ، نمى كند . و « بُرهه » - بره زمانى - بر او شامل نمى شود . و « با » - معنى همراهى - با او همراه نمى شود . اين گونه واژه هاى ابزارى ، فقط خودشان را محدود مى كنند . و هر ابزارى ، اشاره به امثال خودش است « 1 » . و كاربرد اين واژه ها در امثال خودشان است . واژه « مذ / آن گاه » ، قِدم را از آن ها منع كرده است « 2 » . و واژه « قد / گاه » ، آن ها را از ازليّت باز داشته است . و واژه « لولا / باصطلاح فارسى : اگر و مگر » ، كمال مطلق را براى مخلوقات ، غير ممكن كرده است « 3 » . اشياء پديده ، از همديگر جدا هستند و دلالت مى كنند بر جدا كنند شان . و مباين همديگر هستند دلالت مى كنند بر مباين كنند شان . خداوند به توسط همين مخلوقات ، بر عقل ها متجلّى مىشود « 4 » . و با همين ها پنهان از رؤيت است . و بر آن ها ( مخلوقات ) مى

--> ( 1 ) - واژه هائى كه براى تكّه هاى زمان هستند ، فقط اشياء زمانمند را محدود مى كنند . و نيز واژه هائى كه براى تكّه هاى مكان هستند ، تنها اشياء مكانمند را اندازه گيرى و محدود مى كنند . نه خدا را كه خالق زمان و مكان است . ( 2 ) - قِدَم ، با معنى فلسفى ؛ يعنى چون « مذ / آن گاه » ، دربار مخلوقات به كار مى رود و همين دليل است كه هيچ چيزى غير از خدا قديم نيست . ( 3 ) - قابل توجه آنان كه مى خواهند ( نعوذ بالله ) به خدا برسند . - مخلوق هميشه در سير تكامل است و خواهد بود ، اما هرگز به كمال مطلق نخواهد رسيد . زيرا مطلق فقط خداست . ( 4 ) - پيش تر نيز بيان شد كه راه خدا شناسى و توحيد ، فقط انديشيدن در مخلوقات است و باصطلاح اين راه ، « من الخلق الى الحق » است نه « من الحق الى الحق » . و البته در ادبيات قرآن و اهل بيت ( ع ) اين گونه اصطلاحات وجود ندارد .