همانطور كه اميرالمومنين ( ع ) از باكترى سخن گفته و توضيح مىدهد كه توليد نسل آن ها از طريق مذكر و مؤنث نيست كمرشان باريك مىشود و به دو يا چند جاندار ديگر ، تبديل شده و تكثير مى يابند . و آن ها را سوّمين جانداران كره زمين مىداند « 1 » . ترجمه : امام صادق ( ع ) فرمود : خداوند جاندارى كوچك تر از بعوض ( اسم جنس ) نيافريده است ؛ و جِرجِس ريز تر از بعوض ( اسم نوع ) است و آن چه آن را وَلِع خواهند ناميد ( يا : ما ائمّه آن را ولع مى ناميم ) ريز تر از جرجس است . و چيزى در فيل نيست مگر اين كه مثلش در بعوض هم هست ، و با دو بال كه دارد بر فيل برترى يافته است . توضيح : در اين ترجمه واژه « يسمّون » را كه صيغه مضارع است هم در حال كاربرد دارد و هم براى آينده ، به آينده معنى كردم ، و نيز ضمير « فيه » را به بعوض ارجاع دادم . نه به « وَلِع » . اين هر دو ، نوعى تكلّف است . ليكن چنين تكلّفى در جائى كه منابع لغت يارى مان نمى كند ، ره چار ديگرى نيز وجود ندارد ، راه منحصر به فرد است . امروز همه مى دانيم كه ويروس و ميكروب وقتى كه به بدن حيوان يا انسان مى رسد طورى مى چسبد كه زدودن آن نيازمند مواد ضد عفونى است . در فراز و نشيب پوست بدن انسان گودال هاى ريزى وجود دارد كه گاهى به آن ها « غار » نيز اطلاق مىشود ، در درون اين غارها موجوداتى شبيه به حشرات مختلف ، جاى مى گيرند و در آن ها زندگى مى كنند . به هر صورت الله اعلم . ترجمه سخن علامه مجلسى ( ره ) : . . . . مقصود امام بيان كمال قدرت خداوند متعال است . زيرا قدرت در آفريدن اشياء ريز ، بيش تر و ظاهر تر از آفريدن اشياء بزرگ تر ، است همانطور كه دربار مخلوقات صنعتگر ، معروف است .

--> ( 1 ) - بحار ، ج 54 ص 322 و 325 .