و حديث معروف كه مى فرمايد « إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَم فقامت قيامته » ، و حديث هاى ديگر . در كتاب « تبيين جهان و انسان » شرح داده ام كه چرا گذشت زمان در برزخ براى ارواح ، خيلى سريع است . كه بستگى به چيستى روح و چيستى زمان ، دارد . و از جانب ديگر : حديث هاى فراوان داريم كه افراد در عالم برزخ به حسب اعمال شان در دنيا ، ثواب و عذاب گسترده دارند كه در يك روز يا بخشى از روز دنيوى ما نمى گنجند . پس بايد گفت : همانطور كه زمان در برزخ براى ارواح ، سريع الانقضاء است ، ثواب و عذاب نيز به همان سرعت است . مجلسى ( ره ) مى گويد : تشبيه مرگ و بعث به خوابيدن و بيدار شدن ، تنها سريع الانقضاء بودن زمان برزخ است ، و گستردگى ثواب و عذاب را نفى نمى كند . زيرا عذاب قبر و نعيم قبر به دنيا متصل هستند نه به آخرت . ( عالم برزخ بخشى از دنيا محسوب مىشود نه آخرت ) . يعنى : ثواب و عذاب گسترده كه درباره عالم برزخ است بر اساس زمان دنيوى است كه سريع الانقضاء نيست . آن گاه مى گويد : پس بايد گفت : اين حديث بر اساس « تنزل » يعنى به فرضِ صرف نظر از ثواب و عذاب ، سخن مى گويد . نتيجه سخن مجلسى ( ره ) چنين مىشود : 1 - زمان در عالم برزخ ( با صرف نظر از ثواب و عذاب عالم برزخ ) سريع الانقضاء است . 2 - زمان در عالم برزخ با توجه به گستردگى ثواب و عذاب در برزخ ، خيلى طولانى و از سنخ زمان دنيوى است و اساساً هر چه در پيش از بعث و محشر ، است به عالم دنيا مربوط است پس زمانش نيز بايد دنيوى باشد . 3 - بنابر اين ، حديث در مقام فرض ، صرف نظر ، و تنزّل است . علامه طباطبائى ( ره ) مى گويد : چون اخبار در تشبيه عالم برزخ ( از مرگ تا بعث ) به خوابيدن و بيدار شدن ، مستفيض و متعدد هستند ، نمى توان همه آن ها را به تنزل و صرف