ايرادهائى را كه ملا اسماعيل حكيم و فيلسوف و عارف بزرگ زمان خود نوشته است و همچنين شرحى را كه ملا زين العابدين نورى شاگرد آخوند نورى تأليف كرده است ، حاكى از آن است كه شرح احسائى بر مشاعر در دسترس اهل فن بوده و مورد بحث و دقت قرار گرفته و اعتراضات ملا اسماعيل در حقيقت صداى همهء اهل فن است . اين نكته هم مسلم است كه كلمات شيخ احمد بوجه من الوجوه قابل قبول نبوده است . كلمات ملا اسماعيل در رد نوشتهء احسائى بىشك در استحكام و متانت ، نظير كلمات خود ملا صدرا است . ملا اسماعيل اصفهانى يكى از مروجين عاليقدر حكمت متعاليه و فلسفه ملا صدرا است ، شاگردان زيادى نظير آقا على مدرس « حكيم » و حاج ملا هادى سبزوارى و آقا محمد رضاى قمشه‌اى و آخوند ملا آقاى قزوينى تربيت كرده است كه همه از اساتيد بزرگ فلسفه بوده‌اند . بايد گفت توجه و غلوى كه اخيرا از آقاى كربن نسبت به عقايد احسائى مشاهده مىشود ، نمىتواند شاخص مقام علمى ايشان باشد ، بلكه اين توجه ناشى از شيفتگى و دلباختگى خاصى است كه معظم له به طور عموم نسبت به مبانى شرقى ابراز مىدارد و ليكن اين نظريه ارزش علمى ندارد و با موازين ، درست در نمىآيد ، ان شاء الله تعالى آقاى كربن با توجه بيشترى كه در خور مقام علمى ايشان است ، در اين قسم از مسائل ، تجديدنظر خواهند نمود . در نتيجهء علاقه شديد به آقاى كربن نتوانستم اين انحراف علمى را از معظم‌له ناديده بگيرم . همان‌طورى كه مطالب نفيس علمى در كتب شرقى زياد است ، عقايد خرافى و خارج از موازين علمى و عقلى هم زياد ديده مىشود . آقاى كربن در قسمت فرانسوى كتاب تصريح كرده است كه احسائى به علت آن كه شيعهء متصلب بوده است ، تابع اخبار و احاديث بوده به اين جهت هرجا حرفهاى ملا صدرا را مخالف با حديث امامان دانسته ، رد كرده است و آقاى كربن اين نكته را هم بيان نموده است كه ملا صدرا نيز شيعهء متعصبى بوده است و استناد به احاديث در نوشته‌هاى ملا صدرا كم نيست ، چنان كه در تفسير و شرح اصول كافى و در