أو يتخيّل ، و لا تشعر بذواتها ، أو لعلّها تشعر بذواتها بآلات ، أو لعلّ هناك شعورا « مّا » يشترك بين الاظلال ؛ يجب أن نفكّر فى هذا » . شيخ چون تجرد خيال را انكار كرده است ، در جواب بهمنيار عاجز مانده است و آنچه را كه به طور ترديد در جواب تلميذ گفته است ، خارج از صناعت علمى است . اكثر دليلهائى كه شيخ و ديگران براى اثبات تجرد نفس انسانى ذكر كرده‌اند ، تجرد نفس حيوانى را نيز اثبات مىنمايد و اختصاص به نفس انسانى ندارد . صدر المتألهين به طور تفصيل در موارد مختلف از كتب خود تجرد خيال را اثبات كرده است ، جميع حكماى اسلامى تجرد خيال متصل را منكرند ، شيخ الاشراق خيال منفصل را اثبات كرده است . 10 . از شيخ سؤال شده است : [ 1 ] « إنّ ما قيل : إنّ الصور الكلية إذا حصلت لشيء صار ذلك الشيء بها عقلا ، أمر عجيب ؛ فإنّ الشيء إنّما يصير عقلا بأن يتجرّد غاية التجرّد ، و كيف يدخل على شيء غير مجرّد ما يجرّده ؟ ! فإنّ قوله : يصير الشيء عقلا معناه يصير به الشيء مجرّدا » شيخ جواب داده است : « إنّ معنى « صار » ليس أنّه صار حينئذ بل معناه أنّه دلّ على كونه كذلك و هذه كلمة تستعمل مجازا . » [ 2 ] چون شيخ ، نفس را در اول مرحلهء وجود ، جوهرى مجرد مىداند ، در بيان اين قسم از مباحث و كيفيت تقرير آن خيلى عاجز است و در اين موارد در مباحث غور نمىكند . بنابر مبناى شيخ ( ره ) از براى عقل ، مراتب متعدد از قبيل عقل هيولانى و عقل بالقوه و عقل بالملكه و عقل بالفعل نمىشود قائل شد ، چون نفس در اول مرحلهء وجود بنا بر مختار بوعلى مجرد از ماده است ، بايد مدتها معطل و سرگردان در افعال باشد و حال آن كه در امور طبيعى تعطيل در فعل امكان ندارد . در مباحث قبلى بيان كرديم كه نفس در اول مراحل وجود ، عين مادهء