مستفاد از آن اين است كه امام عليه السّلام اين خطبه را مكرّر ايراد فرموده است . بنابراين ممكن است در بعض موارد مستقلا بيان فرموده و در پاره‌اى موارد در ضمن بيان مطالبى ديگر . دنيا در حال گذر امّا بعد - فإنّ الدّنيا قد ادبرت و آذنت بوداع ؛ ( پس از ستايش خداى سبحان و درود بر رسول گرامى صلّى اللّه عليه و آله او ) محققا دنيا روى برگردانده و وداع خود را اعلام داشته است . در صحاح گويد : آذنتك بالشيء ؛ تو را به آن چيز آگاه كردم . و آذن و تأذّن يك معنا دارند ؛ مانند ايقن و تيقّن . در تحف العقول ، به جاى كلمهء « بوداع » ، « بانقلاع » آمده است . و انّ الآخرة قد أشرفت باطّلاع ؛ و همانا آخرت نزديك و آشكار گرديده است . اين‌گونه در نسخهء مصرى آمده و لكن صواب « قد أقبلت و اشرفت ؛ آخرت روى آورده و نزديك گشته » ، مىباشد چنان‌كه در ساير نسخ آمده است . در صحاح گويد : أشرفت عليه ؛ يعنى از مكان بلندى بر او اطلاع يافتم . و اطّلعت على باطن أمره ؛ يعنى باطن كار او را دريافتم . و مطّلع ؛ محل ديده‌بانى . . . ممكن است مقصود امام عليه السّلام از پشت نمودن دنيا و روى آوردن آخرت دربارهء اشخاص باشد ؛ زيرا انسان از لحظه‌اى كه از مادر متولد مىشود هرنفسى كه مىكشد گامى به دنيايش پشت نموده و قدمى به سوى آخرتش ، كه با فرا رسيدن مرگش به آن مىرسد ، پيش مىرود . و ممكن است هم مقصود كلى دنيا و آخرت باشد ؛ زيرا با گذشت هرروزى دنيا پشت نموده ، مىرود و آخرت روى آورده ، نزديك مىشود . الا و انّ اليوم المضمار و غدا السّباق ؛ آگاه باشيد امروز روز تمرين و آمادگى است و فردا روز مسابقه . اين‌گونه در تمام نسخ نهج البلاغه آمده و لكن بنابرآن‌چه در تمام مدارك خطبه آمده عبارت صحيح اين‌گونه است : ألا و إنّ المضمار اليوم و السباق غدا . در روايتى كه از حذيفه بعد از اين نقل مىشود نيز اين‌چنين وارد شده ، و هم در تعبيرى نظير آن از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله . در صحاح گويد : تضمير الفرس ، يعنى پرورش دادن و